ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
પરિચય: કેરળના કિલિમન્નુર ગામમાં જન્મેલા રાજા રવિવર્મા રાજવી કુટુંબના સભ્ય હતા. તેઓ ભારતના અગ્રણી અને મહાન તૈલચિત્રકાર ગણાતા.
કલાશૈલી અને શિક્ષણ: તેમણે શ્રી રામાસ્વામી નાયડુ, થિયોડોર જેન્સન અને યુરોપિયન ચિત્રકારો પાસેથી શિક્ષણ મેળવી પાશ્ચાત્ય અસરવાળી વાસ્તવદર્શી ચિત્રશૈલી વિકસાવી. તેમનાં ચિત્રોમાં ભાવ કરતા ટૅક્નિકનું પ્રાધાન્ય વધુ જોવા મળતું.
મુખ્ય ચિત્રો: તેમણે ભારતીય પૌરાણિક ધર્મગ્રંથો અને સંસ્કૃત સાહિત્યના પાત્રો પર આધારિત તૈલચિત્રો બનાવ્યાં. જેમાં ‘દેવી સરસ્વતી’, ‘વિરાટનો દરબાર’, ‘ગંગા-અવતરણ’, ‘ઉર્વશી’, ‘શકુંતલા’ અને ‘પોટ્રેટ ઑફ લેડી’ વિખ્યાત છે.
પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ અને બહુમાન: ઈ.સ. 1894 માં તેમણે મુંબઈના ઘાટકોપરમાં 'લિથોગ્રાફી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસ' શરૂ કર્યું, જેથી ઓછી કિંમતે સામાન્ય લોકો પણ દેવી-દેવતાઓના ચિત્રો ખરીદી શક્યા. બ્રિટિશ સરકારે તેમને ‘કૈસરે હિંદ’ નો ખિતાબ આપી સન્માનિત કર્યા હતા.
વિકાસ અને કેન્દ્રો: રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશમાં રાજપૂત રાજાઓના આશ્રય નીચે 10મી થી 16મી સદી દરમિયાન આ શૈલી પ્રચલિત થઈ. રાજસ્થાનના બુંદી, કિશનગઢ, બિકાનેર અને જોધપુરમાં તેનો વિકાસ થયો હોવાથી તેને ‘રાજસ્થાની શૈલી’ પણ કહે છે.
વિષયવસ્તુ: રાજપૂત રાજાઓનું જીવન, તેમના રીત-રિવાજો, પહેરવેશ, ઉત્સવો તેમજ રાધા-કૃષ્ણ, કૃષ્ણભક્તિ, રાસલીલા અને રાજસ્થાની લોકજીવન આ શૈલીના કેન્દ્રમાં રહ્યાં છે.
સ્વરૂપ: આ શૈલીમાં મુખ્યત્વે લઘુચિત્રો (Miniature Paintings) અને ભીંતચિત્રો (Wall Paintings) નો સમાવેશ થાય છે.
ઉદ્ભવ અને કેન્દ્રો: કાંગડા શૈલી હિમાલયના પહાડી પ્રદેશોમાં રાજસ્થાની અને મુઘલ ચિત્રકારોના મિશ્રણથી વિકસી હતી. તેના મુખ્ય કેન્દ્રો કાંગડા, કુલુ, ગઢવાલ, ચંબા અને મંડી હતા.
મુખ્ય ચિત્રકાર: મોલારામ કાંગડા શૈલીના મહાન અને પ્રખ્યાત ચિત્રકાર હતા.
વિષયવસ્તુ: આ શૈલીના મુખ્ય વિષયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને કૃષ્ણભક્તિ ઉપરાંત હિમાલયનું મનોરમ કુદરતી સૌંદર્ય જોવા મળે છે.
| વિભાગ 'અ' | વિભાગ 'બ' (સાચો ઉત્તર) |
|---|---|
| (1) જહાંગીર | (F) ચિત્રશાળાની સ્થાપના |
| (2) પાલ શૈલી | (D) જાતક કથાઓ અને બોધિસત્ત્વનાં ચિત્રો |
| (3) મુઘલ શૈલી | (E) પશુપંખીઓ અને પ્રાણીઓની સાઠમારીનાં ચિત્રો |
| (4) દેવીપ્રસાદ રોય ચૌધરી | (B) મદ્રાસ સ્કૂલ ઑફ આર્ટની સ્થાપના |
| (5) રવીન્દ્રનાથ ટાગોર | (C) ચિત્રકલાના ભીષ્મપિતામહ |
ઉદાહરણ: ચપચપ → બિલાડી ઘી ચપચપ ચાટી જાય છે.
લબલબ: વધારે લબલબ બોલવું સારું નહીં.
ટપટપ: નળમાંથી પાણી ટપટપ ટપકે છે.
ડબડબ: વાદળોનો અવાજ ડબડબ સંભળાય છે.
ધબધબ: તે ધબધબ પગલાં ભરીને ચાલે છે.
મક્કમ (દૃઢ)
વાક્ય: તેણે પરીક્ષામાં પ્રથમ આવવાનો મક્કમ નિર્ધાર કર્યો.
પ્રતાપ (પ્રભાવ)
વાક્ય: મહારાણા પ્રતાપનો પ્રભાવ આખા દેશમાં હતો.
ચંદર (ચંદ્ર)
વાક્ય: પૂનમની રાત્રે આકાશમાં ચંદર ખીલી ઊઠે છે.
ટાણે ખોટ્યું પડી
ઉત્તર: (બ) જ્યારે જરૂર હતી ત્યારે તમે નહોતા.
ચંદર પર ચાલે ચપચપ
ઉત્તર: (ક) ચંદ્ર પર પહોંચે છે.
સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ
ઉત્તર: (અ) સૂર્ય જેવા તાપવાળો
વારંવાર કરે ગુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
કામમાં રાખે જુસ્સો → ભૈ માણસ છે.
સૌનો પ્રેમ લૂંટે → ભૈ માણસ છે.
જેને તેને લૂંટે → નૈ માણસ છે.
નાનાંને ભાવે રમાડે → ભૈ માણસ છે.
સીધાં જનોને રંજાડે → નૈ માણસ છે.
કાવ્યપંક્તિ: સૂર્યવંશીનો પ્રતાપ એનો ભૈ માણસ છે. ભર બપ્પોરે ઢળી પડે ભૈ માણસ છે.
ભાવ: માણસમાં સૂર્યવંશ જેવું મહાન સામર્થ્ય અને ક્રાંતિકારી તેજ/પ્રભાવ છે, છતાં પણ પોતાની નબળાઈને કારણે ભરબપોરે એટલે કે પોતાના પૂર્ણ સામર્થ્યના સમયે પણ તે હારી જાય કે ઢળી પડે છે. મનુષ્યમાં સબળાઈ અને નબળાઈ બંને એકસાથે રહેલી છે.
ઉદાહરણ: રમતાં રમતાં લડી પડે ભૈ માણસ છે! હસતાં હસતાં રડી પડે ભૈ માણસ છે!
નવી પંક્તિઓ: દોડતાં દોડતાં દડી પડે ભૈ માણસ છે! પડતાં પડતાં ખડી પડે ભૈ માણસ છે!
ઉદાહરણ: વરસાદ પછી ધરતી પર લીલું ઘાસ ઊગ્યું હતું. → વર્ષો પછી તો ધરતીએ જાણે લીલી ઓઢણી ઓઢી!
દિયાએ સરસ વક્તવ્ય આપ્યું.
સજાવેલું વાક્ય: દિયાના શબ્દોથી આખું સભામંડપ મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયું!
વીર ભામાશા મહાન દાનવીર હતા.
સજાવેલું વાક્ય: વીર ભામાશાના હાથમાંથી દાનનો દરિયો વહેતો હતો!
લતા મંગેશકર સારાં ગાયિકા હતાં.
સજાવેલું વાક્ય: લતા મંગેશકરના કંઠમાં સાક્ષાત સરસ્વતીનો વાસ હતો!
સૂર્ય ઊગ્યો એટલે સૃષ્ટિ જાગી ઊઠી.
સજાવેલું વાક્ય: સૂર્યના પ્રથમ કિરણ સાથે આખી સૃષ્ટિમાં સોનાનો સૂરજ ઊગ્યો!
નદીમાં પાણી વહેતું હતું.
સજાવેલું વાક્ય: નદી મસ્તીમાં કલકલ કરતી વહી રહી હતી!
(હસતાં હસતાં, લડતાં લડતાં, કૂદતાં કૂદતાં, નાચતાં નાચતાં, ખાતાં ખાતાં, ભાગતાં ભાગતાં)
રચના: નાના બાળકો રમતાં રમતાં, હસતાં હસતાં ને લડતાં લડતાં! બાગ-બગીચે કૂદતાં કૂદતાં, મોરલા સાથે નાચતાં નાચતાં! ફળો ને મીઠાઈ ખાતાં ખાતાં, મસ્તીમાં આગળ ભાગતાં ભાગતાં!