ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
સ્વતંત્ર ભારતની સામે મુખ્યત્વે નીચે મુજબના પડકારો હતા:
શરણાર્થીઓનો પુનઃ વસવાટ: પાકિસ્તાનથી આવેલા લગભગ 80 લાખ શરણાર્થીઓને વસાવવા અને તેમને રોજગારી આપવી.
દેશી રાજ્યોનું એકીકરણ: 562 જેટલાં દેશી રાજ્યોને સમજાવીને ભારતીય સંઘમાં જોડવાં અને રાષ્ટ્રીય એકતા સાધવી.
બંધારણ અને શાસનવ્યવસ્થા: દેશના તમામ લોકોની આકાંક્ષાઓ સંતોષી શકે તેવા બંધારણ અને લોકશાહી રાજકીય વ્યવસ્થાનું નિર્માણ કરવું.
આર્થિક અને સામાજિક ગરીબી: દેશની વિશાળ વસ્તી ગામડાંમાં રહેતી હતી; ગંદાં શહેરો, બેરોજગારી, ગરીબી, અશિક્ષણ અને આરોગ્યલક્ષી સુવિધાઓનો અભાવ દૂર કરવો.
અવકાશ સંશોધન ક્ષેત્રે ભારતે અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે:
ભારતે ઉપગ્રહોને અવકાશમાં છોડવા માટે વિશિષ્ટ પ્રકારના GSLV (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle) સફળતાપૂર્વક તૈયાર કર્યા છે.
ભારતે સ્વદેશી ટેકનોલોજીથી અનેક ઉપગ્રહો અવકાશમાં તરતા મૂક્યા છે.
પ્રથમ જ પ્રયાસે સફળ થયેલું ભારતનું ‘મંગળ અભિયાન’ (Mangalyaan) અને ઉપગ્રહ છોડવાના ક્ષેત્રમાં સંપૂર્ણ સ્વાવલંબન એ ભારતની વિશ્વસ્તરીય સિદ્ધિઓ છે.
પૃષ્ઠભૂમિ: આઝાદી સમયે ભારતમાં 562 જેટલાં નાનાં-મોટાં દેશી રાજ્યો હતાં. સૌપ્રથમ ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહે 'જવાબદાર સરકાર'ની શરૂઆત કરી સંયુક્ત સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યમાં પોતાના રાજ્યનું વિલીનીકરણ કર્યું.
સરદાર પટેલનું યોગદાન: તત્કાલીન નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને તેમના સચિવ વી. પી. મેનને દેશી રાજાઓમાં દેશભક્તિ જાગ્રત કરી અને વ્યવહારુ બુદ્ધિથી રાજ્યોને ભારતસંઘમાં જોડાવા સંમત કર્યા.
ત્રણ રાજ્યોની સમસ્યાઓનું નિવારણ:
હૈદરાબાદ: નિઝામ સામે પોલીસ પગલું ભરીને હૈદરાબાદનું ભારતસંઘમાં વિલીનીકરણ કરાયું (જેમાં કનૈયાલાલ મુનશીની ભૂમિકા મહત્વની રહી).
જૂનાગઢ: જનતાના વિરોધ, 'આરઝી હકૂમત' અને પ્રચંડ લોકમત દ્વારા જૂનાગઢને ભારતમાં ભેળવી દેવાયું.
કશ્મીર: પાકિસ્તાનના આક્રમણ સમયે મહારાજા હરિસિંહ ડોગરાએ ભારત સાથેના જોડાણખત પર સહી કરી. ભારતીય લશ્કરે કશ્મીરનું રક્ષણ કર્યું અને તે ભારતનો અવિભાજ્ય અંગ બન્યું.
આમ, 1948 ના અંત પહેલાં સરદાર પટેલના અથાક પ્રયત્નોથી ભારતમાં અખંડ રાજકીય એકતા સિદ્ધ થઈ.
આયોજનપંચની સ્થાપના: ઈ.સ. 1950 માં ભારત સરકારે આયોજનપંચ (હાલ નીતિ આયોગ) ની સ્થાપના કરી, જેના અધ્યક્ષ વડાપ્રધાન હોય છે. પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના ઈ.સ. 1951-56 માં શરૂ થઈ.
ઔદ્યોગિક વિકાસ: પંચવર્ષીય યોજનાઓ હેઠળ પાયાના અને ભારે ઉદ્યોગો સ્થાપવામાં આવ્યા, જેથી ભારત ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં સ્વાવલંબી બન્યું.
કૃષિ અને અન્ય ક્ષેત્રો:
કૃષિક્ષેત્રે ‘હરિયાળી ક્રાંતિ’ (Green Revolution) સર્જાતાં અનાજની આયાત કરતો દેશ આજે નિકાસકાર બન્યો છે.
દૂધ ઉત્પાદનમાં ‘શ્વેત ક્રાંતિ’ (White Revolution) અને તેલીબિયાંમાં ‘પીળી ક્રાંતિ’ દ્વારા ઉત્પાદન વધારવામાં આવ્યું.
સામાજિક અને આર્થિક સુધારા: રાષ્ટ્રીય આવક અને માથાદીઠ આવકમાં વધારો થયો. આરોગ્ય ક્ષેત્રે સુધારા થવાથી સરેરાશ આયુષ્ય વધ્યું, શીતળા નાબૂદ થયો, બાળમૃત્યુદર ઘટ્યો અને સાક્ષરતાનો દર વધ્યો.
લોકશાહીની સફળતા: વિશ્વના વિવેચકોની આશંકાઓને નિર્મૂળ સાબિત કરીને ભારતે લોકશાહી આદર્શો જીવંત રાખ્યા છે. સમયસર ચૂંટણીઓ, પુખ્તવય મતાધિકાર, પ્રેસ સ્વાતંત્ર્ય અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્ર લોકશાહીને મજબૂત બનાવે છે.
વિવિધતામાં એકતા: ભાષાકીય અને ધાર્મિક વિવિધતા દેશની એકતામાં બાધક બનવાને બદલે પોષક બની છે.
વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી: પરમાણુ વિજ્ઞાનનો શાંતિમય ઉપયોગ, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, સ્ટીલ, પેટ્રોકેમિકલ્સ વગેરે ક્ષેત્રોમાં હરણફાળ ભરી છે.
અવકાશ ક્ષેત્ર: GSLV લોન્ચ વ્હિકલ, મંગળ અભિયાન અને ઉપગ્રહોના સફળ પ્રક્ષેપણ દ્વારા ભારતે વિશ્વમાં નામના મેળવી છે.
વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ: ભારતીય સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓના મહત્વને વિશ્વએ સ્વીકાર્યું છે; જેના ભાગરૂપે યુનાઇટેડ નેશન્સ (UN) દ્વારા 21 જૂનને ‘વિશ્વ યોગ દિવસ’ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
મૂળ શબ્દો અને તેના રૂઢિપ્રયોગો:
શૂળ ભોંકાતું હોય તેવું દરદ ઊપડ્યું → હચમચી ઊઠવું / વ્યગ્ર થઈ જવું
દિવસો પસાર કરવા પડે તેમ હતું → દિવસે ધકેલવા
સારું નહોતું લાગતું → અડવું લાગવું
દુઃખ હળવું થયું → છાતી પરથી પથ્થર હટી જવો
સુધારેલો ફકરો: કોમલ સાઇકલ પરથી પડી. તેના પગમાં શૂળ ભોંકાતું હોય તેવું દરદ ઊપડતાં ઘડીક તો એ કશું જ બોલી ન શકી. એને એની દશા સમજાઈ ગઈ. એ તરત ડૉક્ટર પાસે ગઈ. ડૉક્ટરે તેને થોડા દિવસ આરામ કરવાની સલાહ આપી. હવે જેમતેમ કરીને દિવસો વિતાવવા પડે તેમ હતા. આમ પથારીમાં પડ્યા રહેવું એને અડવું લાગતું હતું. છતાં એણે રાહ જોઈ. જ્યારે એનો પગ સારો થયો ત્યારે એની છાતી પરથી પથ્થર હટી ગયો.
બા, જો તમે સંમતિ આપો તો ગામડાનું ઘર હવે કાઢી નાખીએ. → લેખક / ભાઈઓ
તમે બધાં આવ્યાં ને હું ગાજતું-ગુંજતું થઈ ગયું. → ગામડાનું ઘર
ઘણા દિવસો પછી આવ્યા ને હવે આમ... → ઘરની ભીંત / દીવાલ
એક સમયે અમે ઢોરઢાંખરથી ભરી ભરી રહેતી. → ગમાણ
હવે હું વધારે દિવસ જીવી શકીશ નહિ. → બા
આ ઘર કાઢવા તેં જ હા કહ્યું હતું ને? → મોટો ભાઈ / લેખક
જ્યારે પૈસા આપીશું, આ ઘર તમને જ મળશે. → ઘરાક / ખરીદનાર
ઘર બનાવવું: બા-બાપાએ પોતે જાતમહેનત કરીને, બળદગાડામાં ઈંટો તાણીને, તળાવની ચીકણી માટીથી ગાર કરીને અને ખેતરના લીમડા પાડીને આ ઘર નવેસરથી બાંધ્યું હતું.
ઘરનો ઓરડો: એ જ ઓરડામાં ભાઈ-ભાંડુઓનો જન્મ થયો હતો, દામ્પત્યજીવનનો આરંભ થયો હતો અને લેખકના પોતાના સંતાનોનો પણ જન્મ થયો હતો.
આંગણું: આંગણામાં નાનપણમાં રમ્યા હતા, ત્યાંથી જ ભણવા નિશાળે ગયા હતા. બહેનો અને ભાઈઓના લગ્નમંડપ બંધાયા હતા તથા પાડોશીઓ સાથે શિયાળામાં તાપણાં કરીને વાતો કરતા હતા.
ઓસરી: ઓસરીમાં બેસીને લેખકે પહેલો એકડો ઘૂંટેલો, ઉચ્ચ અભ્યાસના ગ્રંથો વાંચેલા અને ત્યાં જ દાદી, દાદા તથા બાપાનો ચોકો થયો હતો.
શા માટે બાપદાદાનું ઘર કાઢી નાખવું?
પૈસાથી મકાન ખરીદી શકાય, પણ 'ઘર' ખરીદી શકાય?
જો ગામમાં જવાનું જ ના હોય તો ત્યાં ઘર રાખી રાખવાનો શો અર્થ છે?
જૂનું તોયે બાપદાદાનું ઘર કેમ વેચવું?
શું? : તમારા ઘરમાં કઈ કઈ સુવિધાઓ છે?
કોણ? : તમારા ઘરમાં કોણ કોણ રહે છે?
ક્યાં? : તમારું જૂનું ઘર ક્યાં આવેલું છે?
ક્યારે? : તમે ગામડાના ઘરે ક્યારે જાઓ છો?
કેવી રીતે? : તમારા બાપદાદાએ આ ઘર કેવી રીતે બનાવ્યું હતું?
કેમ? : તમે ગામડાનું ઘર બંધ કેમ રાખ્યું છે?
કેટલું? : તમારું આ ઘર કેટલું જૂનું છે?
રમેશ – ઘર: રમેશનું ઘર ગામમાં ખૂબ સુંદર છે.
દફતર – ચોપડી: દફતરમાંથી ચોપડી બહાર કાઢો.
અનુપ – સાઇકલ: અનુપ નવી સાઇકલ ચલાવે છે.
છોકરો – દાખલો: છોકરો ગણિતનો દાખલો ગણે છે.
અમદાવાદ – શહેર: અમદાવાદ ગુજરાતનું મોટું શહેર છે.
છોકરાનો જવાબ સાચો હતો છતાં એણે સુધાર્યો.
વાક્ય ૧: છોકરાનો જવાબ સાચો હતો.
વાક્ય ૨: એણે જવાબ સુધાર્યો.
ઘર નાનું પડતું હતું તેથી મોટું ઘર ખરીદવાનો વિચાર કર્યો.
વાક્ય ૧: ઘર નાનું પડતું હતું.
વાક્ય ૨: અમે મોટું ઘર ખરીદવાનો વિચાર કર્યો.
સાઇકલ ખૂબ જૂની હતી તેથી તે વારંવાર બગડી જતી હતી.
વાક્ય ૧: સાઇકલ ખૂબ જૂની હતી.
વાક્ય ૨: તે વારંવાર બગડી જતી હતી.
ગામમાં સાઇકલ ચલાવવી મુશ્કેલ હતી કેમ કે ત્યાંના રસ્તા ધૂળિયા હતા.
વાક્ય ૧: ગામમાં સાઇકલ ચલાવવી મુશ્કેલ હતી.
વાક્ય ૨: ત્યાંના રસ્તા ધૂળિયા હતા.
સવારના સૂરજને જોવો હોય તો વહેલા ઊઠવાની ટેવ પાડવી જોઈએ.
વાક્ય ૧: સવારના સૂરજને જોવો છે.
વાક્ય ૨: વહેલા ઊઠવાની ટેવ પાડવી જોઈએ.
સાદું વાક્ય: જે વાક્યમાં એક જ ક્રિયાપદ કે એક જ ઉદ્દેશ્ય-વિધેય હોય તેને સાદું વાક્ય કહે છે.
સંયુક્ત વાક્ય: બે સ્વતંત્ર સાદાં વાક્યો જ્યારે ‘અને’, ‘કે’, ‘તેથી’, ‘પણ’ જેવા સંયોજકોથી જોડાય ત્યારે તેને સંયુક્ત વાક્ય કહે છે.
સાદાં વાક્યો:
અમે શહેરમાં આવીને વસ્યા.
ઓસરીમાં બા એકલી બેઠી હતી.
મેં પાછા વળી તેના પર હાથ ફેરવ્યો.
સંયુક્ત વાક્યો:
ઑફર વાજબી હતી અને ઑફર કરનાર માણસ પણ ભરોસાપાત્ર હતો.
જૂનું તોયે બાપદાદાનું ઘર!
ઘરડી બાને ઓછું ભળાય છે અને ઓછું સંભળાય છે.
તું અહીં અતિથિ છે. તું અહીંનો માલિક કે નોકર નથી. આ ઈશનો આવાસ છે.
મિશ્ર વાક્ય: તું અહીં માલિક કે નોકર નથી પરંતુ અતિથિ છે, કેમ કે આ ઈશનો આવાસ છે.
સાઇકલ ચાલવી હોય એટલી ચાલે. એની ચેઈન સરખી કરાવવાનું કામ મુખ્ય રહેશે. એનાથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય. અમને એની પરવા ન હતી.
મિશ્ર વાક્ય: સાઇકલ ચાલવી હોય એટલી ચાલે પણ એની ચેઈન સરખી કરાવવાનું કામ મુખ્ય રહેશે, જેથી આંગળાં અને કપડાં ગ્રીસવાળાં થાય તેની અમને પરવા ન હતી.
ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે એ જાણવા સાઇકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરે. તગારાના પાણીમાં બોળે. હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે.
મિશ્ર વાક્ય: ટ્યૂબમાં પંક્ચર ક્યાં છે એ જાણવા માટે જ્યારે સાઇકલવાળો ટ્યૂબમાં હવા ભરીને તેને તગારાના પાણીમાં બોળે છે, ત્યારે જ્યાંથી હવા નીકળતી હોય ત્યાં બડબડિયાં બોલે છે.
હું વ્યગ્ર બની ગયો. → સાદું વાક્ય
શકરી પટલાણીએ શિખંડની વાત કરી એટલે પટેલ બોલ્યા. → સંયુક્ત વાક્ય
અમારા બટુકો માટે આશ્ચર્યલોક ત્યારે ખૂલ્યો જ્યારે સાવરકુંડલાના એક વહોરાજીએ ગામમાં સાઇકલ સ્ટોર ખોલ્યો. → મિશ્ર વાક્ય
સાઇકલ ચલાવવી એ આજે નગણ્ય ઘટના લાગે પરંતુ ત્યારે તો બધું અસામાન્ય હતું. → સંયુક્ત વાક્ય
તમે આવશો તો હું તમારી સાથે જોડાઈ જઈશ. → મિશ્ર વાક્ય
અમારા ઘરની બંને બાજુએ બીજાં ઘર છે. → સાદું વાક્ય
ઘરના બંધ ઓરડામાં ગયો. → સાદું વાક્ય
ડમડમાડમ ડમરું ડમ કે, ડમ કે ડમરું ડમડમડમ.
ણ, ણ, ફેણનો પણ ણ.
ઊંટ ઊંચું, પૂંછ ટૂંકું.
કડીવિડી, પીડી.
બીજાં નવાં પાંચ વાક્યો:
કાચા પાપડ, પાકા પાપડ.
પિત્તળના તપેલીમાં પીળો પીળો શિખંડ.
તપેલીમાં તાજી છાસ, તાજી છાસ તપેલીમાં.
તાંબાના રવૈયાથી દહીં વલોવાયું.
લાલ ગાડી, કાળી ગાડી.