ધોરણ 8 | విષય: SocialScience
પ્રાપ્તિસ્થાનો કે વિતરણ ક્ષેત્રોના આધારે સંસાધનોના ચાર પ્રકાર પડે છે:
સર્વ સુલભ સંસાધન: જે આપણને સર્વત્ર સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય. ઉદાહરણ: વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન અને નાઇટ્રોજન વાયુઓ.
સામાન્ય સુલભ સંસાધન: જે સામાન્ય રીતે સરળતાથી પ્રાપ્ત થતાં હોય. ઉદાહરણ: જળ, ગોચર ભૂમિ.
વિરલ સંસાધન: જે મર્યાદિત સ્થાનો પરથી જ પ્રાપ્ત થતાં હોય. ઉદાહરણ: કોલસો, ખનિજતેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ અને વિવિધ ધાતુઓ.
એકલ સંસાધન: સમગ્ર વિશ્વમાં જવલ્લે જ એક કે બે જગ્યાએથી મળી આવતાં હોય. ઉદાહરણ: ગ્રીનલેન્ડમાંથી મળતું ક્રાયોલાઇટ ખનિજ.
| મુદ્દો | નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધન | બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) સંસાધન |
|---|---|---|
| અર્થ | આપમેળે ચોક્કસ સમયગાળામાં વપરાયેલ જથ્થાની પૂર્તિ કરે કે અખૂટ હોય તેને નવીનીકરણીય સંસાધન કહે છે. | એકવાર વપરાયા બાદ નજીકના સમયમાં તેનું પુનઃનિર્માણ અશક્ય હોય તેને બિનનવીનીકરણીય સંસાધન કહે છે. |
| ઉદાહરણ | જંગલો, પ્રાણીઓ, સૂર્યપ્રકાશ, પવન. | ખનિજ કોલસો, ખનિજતેલ, કુદરતી વાયુ, પરમાણુ ખનિજો. |
પરિચય: માનવ પોતે સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરનાર એક સશક્ત સંસાધન છે. તે કુદરતી તત્ત્વોને પોતાના જ્ઞાન અને કૌશલ્ય વડે સંસાધનના સ્વરૂપમાં વાપરે છે.
મહત્વ: કુદરતી સંપત્તિનો મહત્તમ ઉપયોગ ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે માનવી પાસે જરૂરી આવડત, જ્ઞાન અને ટેકનોલોજી હોય. માનવી સંસાધનોનો નિર્માતા અને વપરાશકર્તા બંને છે.
માનવ-સંસાધન વિકાસ: શિક્ષણ અને આરોગ્યની સેવાઓ માનવીને એક વિશિષ્ટ અને ક્ષમતાવાન સંસાધન બનાવે છે. માનવીની સંસાધન બનવાની આ પ્રક્રિયાને માનવ-સંસાધન વિકાસ કહેવાય છે.
જળતંગી માટે મુખ્યત્વે નીચેના પરિબળો જવાબદાર છે:
વસ્તીવિસ્ફોટ (ઝડપથી વધતી વસ્તી)
રોકડિયા પાકોનું વધતું જતું વાવેતર
આધુનિક જીવનશૈલી અને શહેરીકરણ
ઉદ્યોગોનો વિકાસ
નિર્વનીકરણ (જંગલોનો વિનાશ) અને વરસાદની અનિયમિતતા
વ્યાખ્યા: જીવાવરણમાં એક સજીવ બીજા સજીવ સાથે પરસ્પર જોડાઈને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવે છે, આ આંતરક્રિયા અને પરસ્પરાવલંબનની વ્યવસ્થાને પરિસરતંત્ર (Ecosystem) કહે છે.
સમજૂતી:
વનસ્પતિ પ્રાણીસૃષ્ટિને ખોરાક અને આવાસ પૂરાં પાડે છે, જ્યારે વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવે છે.
મધમાખી જેવા કીટકો ફૂલોના પરાગનયનમાં મદદ કરે છે, જ્યારે પક્ષીઓ કીટકોને ખાઈને તેમની સંખ્યા નિયંત્રિત રાખે છે.
પરિસરતંત્રમાં દરેક નાના-મોટા સજીવ (વનસ્પતિ, પશુ-પંખી, કીટકો) ની ચોક્કસ અને અનન્ય ભૂમિકા હોય છે. એક પણ સજીવની સંખ્યા ઘટે તો આખી સમતુલા ખોરવાય છે.
જંગલો આપણી અનેક જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે:
જંગલો વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવે છે.
તેમાંથી આપણને ઇમારતી અને બળતણનું લાકડું, ઔષધિઓ, ફળો, ગુંદર અને ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ મળે છે.
જંગલો જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે અને ભૂગર્ભ જળની જાળવણીમાં મદદરૂપ થાય છે.
તે વન્યજીવોને સુરક્ષિત આવાસ અને ખોરાક પૂરો પાડે છે.
સંસાધનોના સંરક્ષણ માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું અને રાસાયણિક ખાતરોને બદલે કુદરતી છાણિયા ખાતરનો ઉપયોગ કરવો.
ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ અપનાવવી અને જંતુનાશકોની જગ્યાએ જૈવજંતુનાશકો વાપરવા.
વન્યજીવોના શિકાર અટકાવવા કડક કાયદા કરવા તથા પશુચરાણ અને વૃક્ષછેદન અટકાવવું.
વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા ચેકડેમ, તળાવો ઊંડા કરવા અને વપરાયેલ પાણીનો પુનઃઉપયોગ કરવો.
બિનનવીનીકરણીય ઊર્જાના સ્થાને સૌરઊર્જા, પવનઊર્જા જેવા અક્ષયશીલ સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો.
જોસેફ એના પપ્પા જેવો જ સંગીતકાર નીવડ્યો એવું બધાંને કહેતાં સાંભળ્યાં છે. જવાબ: (ક) મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે
‘પારકી આશ સદા નિરાશ’ જવાબ: (બ) બીજા પર નિર્ભર રહીએ તો ઉદાસ જ થવું પડે
‘બોલે તેનાં બોર વેચાય’ આપેલી કહેવતની વિરોધી અર્થ દર્શાવતી કહેવત કઈ છે? જવાબ: (બ) ન બોલ્યામાં નવ ગુણ
નિરીક્ષણ – (દેખરેખ, સાર-સંભાળ, અવલોકન, તપાસવું)
અર્થ: અવલોકન
સાચું વાક્ય: ઈકબાલે ઉત્તરવહીનું નિરીક્ષણ કરી ગુણ મૂક્યા. (✓)
નવું વાક્ય: વિજ્ઞાનના શિક્ષકે પ્રયોગનું નિરીક્ષણ કરવા કહ્યું.
લાય – (ચટપટી ભરી ઉતાવળ, ગરમાગરમ, આકરું, ઊંચાટ)
અર્થ: ચટપટી ભરી ઉતાવળ
સાચું વાક્ય: એણે ફિલ્મ જોવાની લાયમાં સરખું ખાધું જ નહીં. (✓)
નવું વાક્ય: રમત રમવાની લાયમાં સોહમ લેસન કરવાનું ભૂલી ગયો.
ઊજળું – (ચોખ્ખું, રમણીય, અનોખું, આખેઆખું)
અર્થ: ચોખ્ખું / પ્રકાશિત
નવું વાક્ય: ઊજળું એટલું દૂધ નહીં અને પીળું એટલું સોનું નહીં.
શિક્ષકે આઠ દિવસ પહેલાં પૃથ્વી વિષે ચાર્ટ તૈયાર કરવા આપ્યો હતો. → ખોટું (ચાર દિવસ પહેલાં અંતરિક્ષ વિશે આપ્યો હતો)
દાદાએ સલાહ આપી કે આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા ન બેસાય. → સાચું
ગ્રહોની ભ્રમણકક્ષા એ ચાર્ટ પર પહેલાં જ દોરી દીધી હતી. → ખોટું (દોરવાની રહી ગઈ હતી)
સોહમના મિત્રો અડધા કલાકમાં આવવાના હતા. → સાચું
સોહમના હાથમાં એક જ રંગના કાગળ હતા. → ખોટું (જુદા જુદા રંગના કાગળ હતા)
| (અ) | (બ) |
|---|---|
| દાદાએ દાદીને કહ્યું કે... | બાપ તેવા બેટા ને વડ તેવા ટેટા |
| અનુપની તમામ પ્રવૃત્તિ | દાદા જોતા હતા. |
| આખો પ્રોજેક્ટ નકામો ગયો | ચાર્ટ પર બધા જ ગ્રહો આડાઅવળા લગાવ્યા હતા |
| હૈયું બાળવા કરતાં હાથ બાળવા સારા | બીજાને કામ સોંપવા કરતાં આપણે જાતે કરી લેવું |
| ઊજળું એટલું બધું | દૂધ નહીં |
| દાદી બોલ્યાં | મોરનાં ઈંડાં ચીતરવાં ન પડે |
નાનકડા અનુપની સાઇકલની ચેઈન ઊતરી ~~ગયો~~ / ~~ગયું~~ / ગઈ.
મોટાભાઈની સાઇકલની ચેઈનનું બરાબર નિરીક્ષણ કરી ~~કર્યો~~ / કર્યું.
આમ બેઠેલો જોઈને દાદા ~~બોલ્યું~~ / બોલ્યા / ~~બોલાયું~~.
જિયાના પપ્પા ખેતી કરીને ઘર ~~ચલાવ્યો~~ / ચલાવતા / ~~મેળવતા~~.
પોતાની ઇચ્છા અનુસાર દીકરીનું પરિણામ જોઈ પિતાએ રાજીપો ~~વ્યક્ત કર્યો~~ / ~~મેળવ્યો~~ / અનુભવ્યો.
કહેવત 1: કડવું ઓસડ મા જ પાશે.
અર્થ: હિતેચ્છુ માણસ જ કડવી પણ સાચી સલાહ આપે છે.
કહેવત 2: નમે તે સૌને ગમે.
અર્થ: નમ્રતા રાખનાર વ્યક્તિ સૌનો પ્રેમ મેળવે છે.
કહેવત 3: વહેલા તે પહેલા.
અર્થ: જે પહેલા આવે તેને પહેલો લાભ મળે.
સોહમનો પ્રોજેક્ટ નકામો થઈ ગયો, કારણ કે... સોહમે ઉતાવળમાં પુસ્તકમાં જોયા વગર જ ચાર્ટ પર ગ્રહો આડાઅવળા અને ખોટી જગ્યાએ ચોંટાડી દીધા હતા.
સોહમ અકળાઈ ગયો, કારણ કે... અડધા કલાકમાં તેના મિત્રો આવવાના હતા અને ઉતાવળમાં તેણે બનાવેલો આખોય પ્રોજેક્ટ ખોટો પડતાં ફરીથી કરવો પડે તેમ હતો.
સોહમ લમણે હાથ દઈને બેસી ગયો, કારણ કે... મિત્રો રમવા માટે બૂમો પાડતા હતા અને બીજી તરફ ચાર્ટપેપર પર એટલું બધું કામ બાકી હતું કે આટલું કામ એકલાથી કેવી રીતે પૂરું થશે તેની તેને ચિંતા થવા લાગી.
કોઈ પણ કામમાં દાદાની મદદની જરૂર પડે જ: દાદાજી પાસે જિંદગીનો લાંબો અનુભવ હોય છે. તેઓ આપણને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં સાચો માર્ગ બતાવે છે અને શાંતિથી કામ પૂરું કરવાની સલાહ આપે છે.
દાદા જોડે વાર્તાઓનો મોટો ખજાનો હોય છે: દાદાજીએ તેમના જીવનમાં ઘણી વાર્તાઓ અને પ્રસંગો અનુભવ્યા હોય છે. તેઓ બાળકને સંસ્કાર આપતી, સાહસની અને રમુજી વાર્તાઓ સંભળાવીને જ્ઞાન સાથે મનોરંજન પૂરું પાડે છે.
કહેવત એ થોડામાં ઘણું કહી દેતી હોય છે: લાંબા લાંબા વાક્યો અને વાતો કરવાને બદલે એક જ નાની કહેવત બોલવાથી સામેવાળી વ્યક્તિ આખી વાતનો ગૂઢ અર્થ સચોટ રીતે સમજી જાય છે. કહેવત ભાષાનું ઘરેણું છે.