ધોરણ 9 | విષય: Gujarati
નાનજીભાઈ મહેતા અઢળક સમૃદ્ધિ મેળવ્યા પછી પણ અત્યંત સરળ અને વૈરાગ્યભાવ ધરાવતા હતા. તેમના જીવનમાં કાયમ ટકેલા પાંચ સિદ્ધાંતો (પંચશીલ) આ મુજબ હતા:
સાદું ભોજન
સાદો પહેરવેશ
સાદું લખાણ
સાદી ભાષા
ઉચ્ચ વિચાર
નાનજીભાઈ મહેતાએ પૂર્વ આફ્રિકાના યુગાન્ડા દેશના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસનો મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો, જેના કારણે તેઓ ત્યાંના 'બેતાજ બાદશાહ' તરીકે જાણીતા બન્યા. તેમણે અજાણ્યા પ્રદેશની વણખેડેલી ધરતીમાં કપાસ, ચા-કોફી, કેતકી અને રબ્બરની વિશાળ ખેતી શરૂ કરાવી. કપાસના ઉદ્યોગને એટલો વિકસાવ્યો કે યુગાન્ડા આખા જગતમાં રૂ (કોટન) ના વેપાર માટે વિખ્યાત બન્યો. તેમણે વર્ષ 1924 માં લુગાઝી ખાતે સુગર ફેક્ટરી શરૂ કરી અને એક સદી પહેલા જાપાનની આધુનિક ટેક્નોલોજી લાવી નવો ઇતિહાસ રચ્યો. માત્ર સંપત્તિ કમાવવા પૂરતું જ નહીં, તેમણે ઉદાર હાથે દાન આપીને યુગાન્ડામાં નર્સરી સ્કૂલ, ગર્લ્સ હાઈસ્કૂલ, લાયબ્રેરી, ટાઉનહોલ અને બગીચાઓ બનાવ્યા. ત્યાંની પ્રજાના હૃદયમાં આદરપૂર્વકનું સ્થાન મેળવી સમૃદ્ધિ લાવનારા તેઓ સાચા અર્થમાં યુગાન્ડાના બેતાજ બાદશાહ હતા.
સૌરાષ્ટ્રના એક નાનકડા ગામના સામાન્ય પરિવારમાંથી આવતા અને માત્ર ચાર ચોપડી ભણેલા નાનજીભાઈ અજાણ્યા પ્રદેશમાં સફળ થયા તેની પાછળ તેમનો સખત પરિશ્રમ, અડગ આત્મશ્રદ્ધા અને ગજબની કોઠાસૂઝ હતી. બાળપણથી જ તેમનામાં અણદીઠેલી ધરતી ખેડવાનું સાહસ હતું. યુગાન્ડા અને કેન્યા જેવા પછાત પ્રદેશોમાં જ્યારે ગરીબી અને નિરક્ષરતા હતી, ત્યારે નાનજીભાઈએ ત્યાંની ભોળી પ્રજાનો પ્રેમ અને અખંડ વિશ્વાસ જીતી લીધો. ખેતીનો બિલકુલ અનુભવ ન હોવા છતાં તેમણે પ્રચંડ પુરુષાર્થ કરીને વણખેડેલી જમીનને નંદનવન જેવી ફળદ્રુપ બનાવી દીધી. તેઓ કોઈ પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ડગ્યા વગર નવી કેડીઓ કંડારતા રહ્યા. તેમની આપસૂઝ, સમય કરતાં આગળ જોવાની દીર્ઘદ્રષ્ટિ અને ઈશ્વર પરની અડગ શ્રદ્ધા જ તેમની ઔદ્યોગિક સફળતાના મુખ્ય કારણો હતા.