ધોરણ 9 | విષય: Gujarati
તેજમલ પુરુષના વેશમાં હોવા છતાં સાથીદારોને તેમના સ્ત્રી હોવાની શંકા હતી. આ શંકા દૂર કરવા સાથીઓએ બે કસોટીઓ કરી:
સોનીની દુકાને (સોનીહાટ): સાથીદારો તેજમલને સોનીની દુકાને લઈ ગયા. તેમની ગણતરી એવી હતી કે જો તે સ્ત્રી હશે તો સ્ત્રી સહજ સ્વભાવ મુજબ સોનાના ઝૂમખા (ઝૂમણલા) તરફ આકર્ષાશે અને જો પુરુષ હશે તો રુદ્રાક્ષની માળા (બેરખા) પસંદ કરશે. બધા સાથીઓએ ઝૂમણાં મૂલવ્યા, પણ તેજમલે પુરુષની જેમ બેરખા પસંદ કર્યા.
વાણિયાની દુકાને (વાણીહાટ): ત્યારબાદ સાથીદારો તેમને કાપડની દુકાને લઈ ગયા. વિચાર એવો હતો કે સ્ત્રી રેશમી ચુંદડી તરફ મોહિત થાય અને પુરુષ પાઘડી કે ફેંટા તરફ. અન્ય સાથીઓએ ચુંદડી ખરીદી, પરંતુ તેજમલે જરાય લલચાયા વગર પુરુષની જેમ ફેંટો (મોળીડાં) પસંદ કર્યો. આમ, પોતાની બુદ્ધિચાતુર્ય અને સંયમથી તેજમલ બંને પરીક્ષામાં સફળતાપૂર્વક પાર ઊતર્યા અને સાથીઓ સામે પોતાનું સ્ત્રીત્વ છુપાવી રાખ્યું.
કાવ્યમાં સ્ત્રીસહજ શારીરિક લક્ષણો અને ઘરેણાંની લાક્ષણિકતાઓ વર્ણવાઈ છે, જેને છુપાવવા માટે તેજમલે નીચે મુજબની ઉત્તમ યુક્તિઓ દાદાને જણાવી:
માથાનો અંબોડો: સ્ત્રીઓ માથે અંબોડો વાળે છે. તેજમલે તેને માથા પર બાંધવામાં આવતા ફેંટા (મોળીડા) માં છુપાવવાની યુક્તિ બતાવી.
કાનનાં અકોટાં: કાનમાં પહેરવાના સોપારી ઘાટના ઘરેણાંને તેજમલે ચહેરા પર બાંધવામાં આવતી બુકાની (બોકાના) થી ઢાંકી દેવાની વાત કરી.
હાથ-પગના ત્રાજવાં (છૂંદણાં): સ્ત્રીઓના હાથ-પગમાં પાડેલા છૂંદણાંને છુપાવવા માટે તેણે હાથ પર લાંબી બાંયનો કુર્તો (બાંયલડી) અને પગમાં મોજડીઓ પહેરવાની યુક્તિ અજમાવી.
રંગાવેલા દાંત: સ્ત્રીઓ સુંદરતા માટે દાંત રંગાવતી. પૂછવા પર તેણે નાનપણમાં મોસાળમાં મામીએ હોંશથી દાંત રંગાવી આપ્યા હોવાનો બહાનો બનાવ્યો.
વીંધાવેલું નાક: કન્યાઓનું નાક વીંધાતું હોવાથી, તેણે પોતે માતા-પિતાના એકના એક (ખોટના) સંતાન હોવાથી નાનપણમાં જ નાક વીંધાવ્યું હોવાનો ચતુર ખુલાસો આપ્યો.
‘શીદને રુવો છો દાદા, શું છે અમને કહોને રે! દળકટક આવ્યું છે દીકરી, વહારે કોણ ચડશે રે?’’
સમજૂતી: પ્રસ્તુત પંક્તિઓ દીકરી તેજમલ અને તેના વૃદ્ધ દાદા વચ્ચેનો સંવાદ દર્શાવે છે. જ્યારે શત્રુઓનું સૈન્ય (દળકટક) રાજ્ય પર ચડી આવે છે ત્યારે સાત-સાત દીકરીઓ હોવા છતાં પુત્ર ન હોવાના કારણે લાચાર બનેલા દાદા ડેલીએ બેસીને ડૂસકે-ડૂસકે રડે છે. દાદાને રડતા જોઈને વીરાંગના દીકરી તેજમલ તેમની પાસે આવીને હિંમત આપતા પૂછે છે કે, "હે દાદા! તમે શા માટે આટલા આક્રોશ સાથે રડી રહ્યા છો? જે પણ સમસ્યા હોય તે મને કહો." ત્યારે દાદા અત્યંત લાચારી અને નિરાશા સાથે જવાબ આપે છે કે, "હે દીકરી! આપણા રાજ્ય પર દુશ્મનોનું મોટું સૈન્ય ચડી આવ્યું છે. ઘરમાં કોઈ પુત્ર નથી, તો આ કપરા સમયે આપણી મદદે (વહારે) કોણ આવશે? આપણું રક્ષણ કોણ કરશે?" આ પંક્તિઓ પિતાની લાચારી અને તેની સામે દીકરીના જાગૃત થતા વીરત્વના ભાવોને સરસ રીતે પ્રગટ કરે છે.