ધોરણ 9 | విષય: Gujarati
ગીતાના અધ્યાય 2 ના 41માં શ્લોક (व्यवसाયાત્મિકા बुद्धिરેકેહ કુરુનન્દન...) માંથી આપણને કારકિર્દી ઘડવા માટે અદ્ભુત માર્ગદર્શન મળે છે. આ શ્લોક અનુસાર, સફળતા મેળવવા માટે મનુષ્યની બુદ્ધિ નિશ્ચયાત્મિકા એટલે કે એકાગ્ર અને દૃઢ હોવી જોઈએ. જે લોકોના વિચારો અસ્થિર હોય છે, તેમની બુદ્ધિ અનેક શાખાઓમાં વહેંચાયેલી રહે છે.
કારકિર્દીના સંદર્ભમાં આપણને માર્ગદર્શન મળે છે કે આપણે બાળપણથી જ આપણી રુચિ અને ગમતા વિષયને ઓળખીને કોઈ એક ચોક્કસ લક્ષ્ય (Goal) નક્કી કરવું જોઈએ. લક્ષ્ય નક્કી કર્યા પછી વારંવાર પ્રલોભનો કે અન્યોની વાતો સાંભળીને મનને વિચલિત થવા દેવું જોઈએ નહીં. જેમ કલ્પના ચાવલાએ બાળપણથી જ એરોનોટિકલ એન્જિનિયર બનવાનો દૃઢ નિશ્ચય રાખ્યો અને અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે સફળતા મેળવી, તેમ આપણે પણ એકાગ્ર બુદ્ધિથી મહેનત કરીશું તો જ કારકિર્દી ઉચ્ચ શિખરો સર કરી શકાશે.
માનવ-માનવ વચ્ચેના ઊંચ-નીચના અને જ્ઞાતિ-જાતિના ભેદભાવો મિટાવવા માટે ગીતાજીના મુખ્ય બે શ્લોક આપણને શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે:
પહેલો શ્લોક (અધ્યાય 15.7): "મમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃ" એટલે કે આ સંસારમાં રહેલા તમામ જીવાત્માઓ એ પરમાત્માના જ અંશ છે. જ્યારે બધામાં એક જ ઈશ્વરનો અંશ હોય, ત્યારે કોઈ મોટું કે નાનું હોઈ શકે નહીં.
બીજો શ્લોક (અધ્યાય 9.29): "સમોડહં સર્વભૂતેષુ" એટલે કે ઈશ્વર કહે છે કે હું સર્વ જીવો પ્રત્યે સમાન ભાવ (સમભાવ) રાખું છું.
આ શ્લોકો આપણને શીખવે છે કે જાતિ, કુળ, વય, રંગ, ભાષા કે પ્રદેશના આધારે પડતા ભેદભાવો માત્ર માનવનિર્મિત વાડા છે. સૃષ્ટિમાં દરેક મનુષ્ય સમાન છે અને વ્યક્તિ પોતાના જન્મથી નહીં પરંતુ પોતાના 'કર્મ' થી જ નાની કે મોટી બને છે.
જો મારો કોઈ મિત્ર ટીવી, સોશિયલ મીડિયા કે લોકોની જાત-જાતની વાતો સાંભળીને પોતાના નિર્ણયો અને લક્ષ્યો વારંવાર બદલતો હોય, તો હું તેને ગીતાના અધ્યાય 2 ના 53માં શ્લોક (શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના તે યદા સ્થાસ્યતિ નિશ્ચલા...) ના આધારે નીચે મુજબનું માર્ગદર્શન આપીશ:
"દોસ્ત, આજના માહિતીના યુગમાં ટીવી કે ઇન્ટરનેટ પર જાત-જાતની આકર્ષક વાતો સાંભળીને બુદ્ધિ વિચલિત થવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ ગીતાજી કહે છે કે જ્યાં સુધી તારી બુદ્ધિ આવી વાતોથી ભ્રમિત થયા વગર અચળ અને સ્થિર નહીં થાય, ત્યાં સુધી તું તારા સાચા લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરી શકીશ નહીં. વારંવાર પ્રલોભનોથી પ્રભાવિત થઈને લક્ષ્ય બદલવાથી અંતે નિષ્ફળતા જ મળે છે. જો તારે જીવનમાં સફળ થવું હોય તો બહારના ઘોંઘાટને છોડીને, તારા મનને અંદરથી એકદમ મક્કમ અને સ્થિર કર. એકવાર લીધેલો નિર્ણય જ્યાં સુધી પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી તેના પર અડગ રહે, તો જ તું સાચા અર્થમાં તારી ક્ષમતાઓનો સર્વોચ્ચ ઉપયોગ કરી શકીશ."
‘હું મુજ ભાગ્ય તણો ઘડવૈયો' એટલે કે વ્યક્તિ પોતે જ પોતાનો મિત્ર અને પોતે જ પોતાનો શત્રુ છે તથા પોતાના ઉદ્ધાર માટે તે પોતે જ જવાબદાર છે. આ ગહન વાત ગીતાના અધ્યાય 6 ના 6ઠ્ઠા શ્લોકમાં સમજાવવામાં આવી છે:
बन्धુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનાત્મૈવાત્મના જિતઃ । ક અનાત્મનસ્તુ શત્રુત્વે વર્તતાત્મૈવ શત્રુવદ્ ॥
અર્થ: જે મનુષ્યે પોતાના આત્મબળથી પોતાના મન અને ઇન્દ્રિયોને જીતી લીધા છે, તેનું મન તેનો સૌથી મોટો મિત્ર (બંધુ) છે. પરંતુ જે વ્યક્તિ મનને જીતવામાં નિષ્ફળ રહી છે અને મનને આધીન છે, તેનું મન જ શત્રુની જેમ વર્તે છે અને તેનો વિનાશ નોતરે છે. બુદ્ધ ભગવાને પણ આ જ વાતને 'આત્મદીપો ભવ' (પોતાનો દીપક પોતે બન) કહીને સમજાવી છે.
(નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના સ્વભાવ મુજબ 1 થી 5 સ્ટાર આપીને આ સ્વ-મૂલ્યાંકન કોષ્ટક ભરવાનું રહેશે. અહીં એક આદર્શ ઉત્તર સ્વરૂપે ઘાટા (★) સ્ટાર દર્શાવેલ છે.)
| ક્રમ | ગીતાજીમાં દર્શાવેલા આદર્શ ગુણો | તમારું સ્વ-મૂલ્યાંકન (5 સ્ટારમાંથી) |
|---|---|---|
| 1. | કોઈનો દ્વેષ નથી કરતો | ★ ★ ★ ★ ☆ |
| 2. | મિત્રભાવ | ★ ★ ★ ★ ★ |
| 3. | કરુણા | ★ ★ ★ ★ ☆ |
| 4. | વસ્તુઓ માટે બહુ મમત્વ નથી | ★ ★ ★ ☆ ☆ |
| 5. | અહંકારરહિત | ★ ★ ★ ★ ☆ |
| 6. | સુખ-દુઃખમાં બહુ ચલિત થતો નથી | ★ ★ ★ ☆ ☆ |