ધોરણ 9 | విષય: Sanskrit
| शब्दरूपम् | मूलशब्दः | प्रकारः | लिङ्गम् | विभक्तिः | वचनम् |
|---|---|---|---|---|---|
| उदा. सिंहात् | सिंह | अकारान्तः | पुँल्लिङ्गम् | पञ्चमी | एकवचनम् |
| (1) नरः | नर | अकारान्तः | पुँल्लिङ्गम् | प्रथमा | एकवचनम् |
| (2) कार्याणि | कार्य | अकारान्तः | नपुंसकलिङ्गम् | प्रथमा / द्वितीया | बहुवचनम् |
| (3) बन्धुभिः | बन्धु | उकारान्तः | पुँल्लिङ्गम् | तृतीया | बहुवचनम् |
| (4) भारम् | भार | अकारान्तः | पुँल्लिङ्गम् | द्वितीया | एकवचनम् |
બગલા પાસેથી: પોતાની બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને કાળ અને દેશના સંદર્ભમાં પ્રાપ્ત થયેલા પોતાના બધા જ કાર્યોને સિદ્ધ કરવાનું શીખવું જોઈએ.
કાગડા પાસેથી: છૂપી રીતે ગ્રહસ્થજીવન જીવવું, ચતુર બનવું, યોગ્ય સમયે માળો બનાવી લેવો (સંગ્રહવૃત્તિ), પ્રમાદ કે આળસ ન કરવી અને સતત જાગરૂક (અપ્રમાદી) રહેવું - આ પાંચ ગુણો શીખવા જોઈએ.
ગધેડામાં મુખ્યત્વે ૩ ગુણો છે:
થાક્યા વિના અવિરામપણે ભાર વહન કરવો.
ટાઢ કે તડકાની (શરદી કે ગરમીની) પરવા ન કરવી.
હંમેશાં સંતોષી રહેવું.
(1) प्रभूतमल्पकार्यं वा यो नरः कर्तुमिच्छति । सर्वारम्भेण तत्कुर्यात् सिंहादेकं प्रकीर्तितम् ॥
(2) प्राप्ताशी स्वल्पसन्तुष्टः सुनिद्रः शीघ्रचेतनः । प्रभुभक्तश्च शूरश्च ज्ञातव्याः श्वगुणा हि षट् ॥
અનુવાદ : બગલાની જેમ પોતાની બધી ઇન્દ્રિયોને સંયમિત કરીને પડેલો (એકાગ્ર થયેલો) માણસ કાળ અને દેશના સંદર્ભમાં પ્રાપ્ત થયેલાં તમામ કાર્યોને સિદ્ધ કરે.
અર્થવિસ્તાર : આ શ્લોકમાં ચાણક્ય બગલાના એકાગ્રતાના ગુણમાંથી પ્રેરણા લેવાનું કહે છે. બગલો જેમ પાણીમાં પોતાનું ધ્યાન ભંગ કર્યા વિના બધી ઇન્દ્રિયો કાબૂમાં રાખીને માત્ર પોતાના શિકાર પર લક્ષ્ય રાખે છે, તેમ મનુષ્યે પણ પોતાના લક્ષ્ય પ્રતિ એકાગ્ર રહેવું જોઈએ. સમય (કાળ) અને સ્થળ (દેશ) ને ધ્યાનમાં રાખીને જે વ્યક્તિ એકાગ્રતાથી કામ કરે છે, તેને સફળતા ચોક્કસ મળે છે.
બોધ : સફળતા મેળવવા માટે મનનું સંયમ અને લક્ષ્ય પ્રત્યે બગલા જેવી એકાગ્રતા અનિવાર્ય છે.
અનુવાદ : થાક્યા વિના ભાર વહન કરવો, ટાઢ અને તડકાની પરવા ન કરવી અને હંમેશાં સંતોષી રહેવું - ગધેડા પાસેથી આ ત્રણ ગુણો શીખવા જોઈએ.
અર્થવિસ્તાર : સામાન્ય રીતે સમાજમાં ગધેડાને અજ્ઞાની કે મૂર્ખ ગણવામાં આવે છે, પરંતુ ચાણક્ય નીતિમાં તેના ઉત્તમ ગુણોની પ્રશંસા કરાઈ છે. ગધેડો ક્યારેય ફરિયાદ કર્યા વિના સતત કામ કરે છે, વાતાવરણની વિષમતાઓને સહન કરે છે અને જે મળે તેમાં સંતોષ માણે છે. મનુષ્યે પણ પોતાના કર્તવ્ય પથ પર થાક્યા વગર, કષ્ટ સહન કરીને અને ઈશ્વરે આપેલા ભાગ્યથી સંતોષ માણીને સતત કાર્યરત રહેવું જોઈએ.
બોધ : પરિશ્રમ, સહનશીલતા અને સંતોષ એ સુખી જીવનની ચાવી છે.
અનુવાદ : યુદ્ધ કરવું (સંઘર્ષ કરવો), વહેલી સવારે ઉઠવું, પોતાના સગા-સંબંધિઓ સાથે ભોજન કરવું અને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી સ્ત્રીનું રક્ષણ કરવું - કૂકડા પાસેથી આ ચાર ગુણો શીખવા જોઈએ.
અર્થવિસ્તાર : આ શ્લોકમાં કૂકડાના ૪ ઉત્તમ વ્યવહારુ ગુણો દર્શાવ્યા છે:
કૂકડો હંમેશાં પોતાના હરિફ સામે લડવા (યુદ્ધ કરવા) તૈયાર રહે છે, તેમ મનુષ્યે જીવનના પડકારો સામે સંઘર્ષ કરવો જોઈએ.
તે સૂર્યોદય પહેલાં જાગી જાય છે, જે સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ છે.
તે ચણ મળે ત્યારે એકલો ખાવાને બદલે અન્ય મરઘાં-બચ્ચાંઓને બોલાવીને સાથે ભોજન કરે છે, જે સામાજિકતા અને ભાઈચારો દર્શાવે છે.
તે મુશ્કેલીના સમયે પોતાની માદા/સ્ત્રીનું રક્ષણ કરે છે.
બોધ : વહેલા ઉઠવું, સંઘર્ષ કરવો, સંગઠન ભાવના રાખવી અને સ્ત્રીઓનું રક્ષણ કરવું એ આદર્શ મનુષ્યના લક્ષણો છે.