chapter 12

વધારે ઉત્પાદન મેળવવા માટે આંતરપાક પદ્ધતિ (Inter-cropping) એ એક શ્રેષ્ઠ રીત છે:

• 
  

  વર્ણન: આ પદ્ધતિમાં બે કે તેથી વધુ પાકને એક જ ખેતરમાં ચોક્કસ તરાહમાં (જેમ કે એક હરોળમાં એક પાક અને બીજી હરોળમાં બીજો પાક) એકસાથે ઉગાડવામાં આવે છે. દા.ત., સોયાબીન + મકાઈ અથવા બાજરી + ચોળા.

  
  


• 
  

  લાભ: આમાં એવા પાકોની પસંદગી કરવામાં આવે છે જેમના પોષકતત્ત્વોની આવશ્યકતા ભિન્ન હોય. આનાથી જમીનમાં રહેલા પોષકતત્ત્વોનો મહત્તમ ઉપયોગ થાય છે અને એક પાકની જીવાત કે રોગ બીજા પાકમાં ફેલાતા અટકે છે, જેનાથી એકંદરે વધારે ઉત્પાદન મળે છે.

  
  

• 
  

  સેન્દ્રિય ખાતરનો ઉપયોગ:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     જમીનમાં કાર્બનિક પદાર્થો અને પોષકતત્ત્વો ઉમેરી જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     જમીનનું બંધારણ સુધારે છે (રેતાળ જમીનની જળસંગ્રહ ક્ષમતા વધારે છે અને ચીકણી જમીનમાં નિકાલ સુધારે છે).

     
     
  
  
  
  


• 
  

  રાસાયણિક ખાતરનો ઉપયોગ:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     તે વનસ્પતિને જરૂરી નાઇટ્રોજન, ફૉસ્ફરસ અને પોટૅશિયમ જેવાં મુખ્ય પોષકતત્ત્વો ઝડપથી પૂરાં પાડે છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     તે વનસ્પતિની ઝડપી વાનસ્પતિક વૃદ્ધિ (પર્ણો, શાખાઓ અને પુષ્પો) કરવામાં અને ટૂંકા સમયમાં વધુ પાક મેળવવામાં મદદ કરે છે.

     
     
  
  
  
  

• 
  

  આંતર પાકના લાભ:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     ખેતરમાં ઉપલબ્ધ પોષકતત્ત્વોનો મહત્તમ અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગ થાય છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     રોગ અને કીટકોને એક જ પાકના તમામ છોડમાં ફેલાતા અટકાવે છે.

     
     
  
  
  3. 
     

     બંને પાકમાંથી સારું ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.

     
     
  
  
  
  


• 
  

  પાકની ફેરબદલીના લાભ:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહે છે અને પોષકતત્ત્વોની ઊણપ સર્જાતી નથી.

     
     
  
  
  2. 
     

     નીંદણ, જંતુઓ અને રોગચાળા પર નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે.

     
     
  
  
  3. 
     

     એક જ વર્ષમાં બે કે ત્રણ પાક લઈને ખેડૂત સારું ઉત્પાદન અને આવક મેળવી શકે છે.

     
     
  
  
  
  

• 
  

  જનીનિક બદલાવ: પાકના ઇચ્છિત લક્ષણો (જેમ કે રોગપ્રતિકારકતા, વધુ ઉત્પાદન, ઝડપી વૃદ્ધિ) મેળવવા માટે તેના જનીનમાં બહારથી ઇચ્છિત લક્ષણો ધરાવતું જનીન ઉમેરવાની ક્રિયાને જનીનિક બદલાવ કહે છે. આનાથી બનતા પાકને જનીનિક રૂપાંતરિત પાક (GM Crops) કહેવાય છે.

  
  


• 
  

  કૃષિમાં ઉપયોગિતા:

  
  
  
  
  
  1. 
     

     પાકમાં કીટકો, રોગો, અને વાયરસ સામે લડવાની પ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.

     
     
  
  
  2. 
     

     અનાવૃષ્ટિ (દુષ્કાળ), ક્ષારતા, ગરમી કે ઠંડી જેવા અજૈવિક પરિબળો સામે પાક ટકી શકે છે.

     
     
  
  
  3. 
     

     ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સુધારો થાય છે અને એકર દીઠ નીપજ વધે છે.

     
     
  
  
  
  

સંગ્રહિત અનાજને મુખ્ય બે પરિબળોથી નુકસાન થાય છે:

1. 
   

   જૈવિક પરિબળો: કીટકો, ઈતરડી, બૅક્ટેરિયા, ફૂગ અને ઉંદર જેવા પ્રાણીઓ અનાજને ખાઈને કે દૂષિત કરીને નુકસાન પહોંચાડે છે.

   
   


2. 
   

   અજૈવિક પરિબળો: સંગ્રહ સ્થાન પર તાપમાન અને ભેજનું અયોગ્ય પ્રમાણ.

   
   

• 
  

  પરિણામ: આ પરિબળોને કારણે અનાજની ગુણવત્તા બગડે છે, વજન ઘટે છે, અંકુરણ ક્ષમતા નબળી પડે છે, રંગ બદલાઈ જાય છે અને બજારકિંમત ઘટી જાય છે.

  
  

સારી પશુપાલન પદ્ધતિઓથી ખેડૂતોને નીચે મુજબ લાભ થાય છે:

1. 
   

   દૂધ, ઈંડાં અને માંસનું ઉત્પાદન તેમજ ગુણવત્તા વધે છે.

   
   


2. 
   

   ખેતીકામ (જેમ કે ખેડવું, સિંચાઈ અને ભારવહન) માટે સક્ષમ પશુધન પ્રાપ્ત થાય છે.

   
   


3. 
   

   સંકરણ દ્વારા રોગપ્રતિકારક અને વધુ ઉત્પાદન આપતી સુધારેલી ઓલાદો મેળવી શકાય છે.

   
   


4. 
   

   પશુઓમાં થતા રોગો અને મૃત્યુદરમાં ઘટાડો થાય છે, જેનાથી ખેડૂતની આર્થિક આવકમાં વધારો થાય છે.

   
   

1. 
   

   દૂધ ઉત્પાદન: ગાય અને ભેંસ જેવાં દુધાળાં પશુઓમાંથી દૂધ અને દૂધની વાનગીઓ મળે છે.

   
   


2. 
   

   કૃષિ કાર્ય: બળદ અને અન્ય ભારવાહક પશુઓ ખેતર ખેડવા, સિંચાઈ અને માલસામાનની હેરફેર (ભારવહન) માટે ઉપયોગી બને છે.

   
   


3. 
   

   સેન્દ્રિય ખાતર: પશુઓનાં મળ-મૂત્રમાંથી જમીન માટે ઉત્તમ એવું છાણિયું ખાતર અને બાયોગેસ મળે છે.

   
   


4. 
   

   ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ: ઊન, ચામડું વગેરે જેવાં ઉત્પાદનો પ્રાપ્ત થાય છે.

   
   

1. 
   

   જાત સુધારણા: ત્રણેયમાં ઉત્તમ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા મેળવવા માટે સુધારેલી/સંકર જાતોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

   
   


2. 
   

   આહાર અને નિવાસ પ્રબંધન: ત્રણેય ક્ષેત્રે પ્રાણીઓના યોગ્ય પોષણ, સ્વચ્છ નિવાસસ્થાન અને પર્યાવરણીય અનુકૂળતાનું યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવું પડે છે.

   
   


3. 
   

   રોગ નિયંત્રણ: ત્રણેયમાં જીવાણુ, વિષાણુ કે પરોપજીવીઓથી થતા રોગોથી બચાવવા માટે સ્વચ્છતા, ચેપનાશક ઉપચાર અને રક્ષણાત્મક પગલાં લેવામાં આવે છે.

   
   


4. 
   

   ઓછા ખર્ચે વધુ પ્રોટીન/આવક: ત્રણેય ખેતી સંલગ્ન વ્યવસાયો ઓછા રોકાણે વધુ ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન અને ખેડૂતોને પૂરક આવક આપે છે.