ધોરણ 9 | విષય: Science
| લક્ષણ | વનસ્પતિકોષ | પ્રાણીકોષ |
|---|---|---|
| કોષદીવાલ | કોષરસપટલની બહાર સેલ્યુલોઝની બનેલી સખત કોષદીવાલ હોય છે. | કોષદીવાલ ગેરહાજર હોય છે. |
| રંજકકણો (હરિતકણ) | પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે હરિતકણ જેવા રંજકકણો હાજર હોય છે. | રંજકકણો ગેરહાજર હોય છે. |
| રસધાની | કેન્દ્રસ્થ રસધાની ખૂબ મોટા કદની હોય છે (કોષનો 50-90% ભાગ રોકે છે). | રસધાનીઓ ખૂબ નાના કદની અને અસ્થાયી હોય છે. |
| તારાકેન્દ્ર | ઉચ્ચ વનસ્પતિઓમાં તારાકેન્દ્ર ગેરહાજર હોય છે. | કોષવિભાજનમાં મદદ કરતું તારાકેન્દ્ર હાજર હોય છે. |
| આદિકોષકેન્દ્રી કોષ (Prokaryotic Cell) | સુકોષકેન્દ્રી કોષ (Eukaryotic Cell) |
|---|---|
| ૧. સામાન્ય રીતે કદમાં ખૂબ નાના (1 થી 10 μm) હોય છે. | ૧. સામાન્ય રીતે કદમાં મોટા (5 થી 100 μm) હોય છે. |
| ૨. કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ અસ્પષ્ટ હોય છે અને કોષકેન્દ્રપટલનો અભાવ હોય છે. તેને ન્યુક્લિઓઇડ કહે છે. | ૨. કોષકેન્દ્રીય પ્રદેશ સુસ્પષ્ટ અને કોષકેન્દ્રપટલ દ્વારા આવરિત હોય છે. |
| ૩. માત્ર એક જ (એકલ) રંગસૂત્ર ધરાવે છે. | ૩. એક કરતાં વધારે રંગસૂત્રો ધરાવે છે. |
| ૪. પટલીય અંગિકાઓ (જેમકે કણાભસૂત્ર, ગોલ્ગીપ્રસાધન) ગેરહાજર હોય છે. | ૪. પટલીય અંગિકાઓ હાજર હોય છે. |
કોષરસપટલ એ પસંદગીમાન પ્રવેશશીલ પટલ છે જે કોષની અંદર અને બહાર દ્રવ્યોની અવરજવરનું નિયંત્રણ કરે છે. જો તે ઈજાગ્રસ્ત થાય કે તૂટી જાય તો:
કોષનું રાસાયણિક બંધારણ જળવાશે નહીં અને નિયંત્રણ ગુમાવી બેસશે.
બહારના હાનિકારક પદાર્થો સરળતાથી કોષમાં પ્રવેશી જશે અને કોષના અગત્યના દ્રવ્યો બહાર નીકળી જશે.
કોષ પોતાની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ બંધ કરી દેશે અને અંતે કોષ મૃત્યુ પામશે.
ગોલ્ગી પ્રસાધનનું મુખ્ય કાર્ય અંતઃકોષરસજાળ (ER) દ્વારા બનેલા પદાર્થોનું પેકેજિંગ, રૂપાંતરણ અને સંગ્રહ કરવાનું છે. જો તેનો અભાવ હોય તો:
કોષમાં પ્રોટીન અને લિપિડ્સનું યોગ્ય સ્થાનો સુધી વહન અને પેકેજિંગ અટકી જશે.
જટિલ શર્કરાઓનું નિર્માણ થઈ શકશે નહીં.
સૌથી મહત્વનું, કોષની સફાઈ કરતી અંગિકા લાયસોઝોમ્સનું નિર્માણ બંધ થઈ જશે, જેનાથી કોષમાં કચરો જમા થવા લાગશે અને કોષ જીવી શકશે નહીં.
કણાભસૂત્ર (Mitochondria) ને કોષનું ઊર્જાઘર (Powerhouse) કહેવામાં આવે છે.
કારણ: સજીવને જીવનની વિવિધ રાસાયણિક પ્રવૃત્તિઓ અને યાંત્રિક કાર્યો કરવા માટે ઊર્જાની જરૂર પડે છે. કણાભસૂત્ર આ ઊર્જાને ATP (એડિનોસાઇન ટ્રાયફોસ્ફેટ) ના સ્વરૂપમાં મુક્ત કરે છે. આથી, કોષ માટે શક્તિ પેદા કરવાનું મુખ્ય કેન્દ્ર હોવાથી તેને ઊર્જાઘર કહે છે.
પ્રોટીનનું સંશ્લેષણ: ખરબચડી કે કણિકામય અંતઃકોષરસજાળ (RER) પર આવેલા રિબોઝોમ્સ માં થાય છે.
લિપિડ્સનું સંશ્લેષણ: લીસી અંતઃકોષરસજાળ (SER) માં થાય છે.
અમીબા એકકોષીય સજીવ છે અને તેનું કોષરસપટલ ખૂબ લવચીક (નરમ) હોય છે.
જ્યારે અમીબા ખોરાકના કણની નજીક જાય છે, ત્યારે તે પોતાના લવચીક પટલમાંથી હંગામી પગ જેવા પ્રવર્ધો બહાર કાઢે છે, જેને ખોટા પગ (Pseudopodia) કહે છે.
આ ખોટા પગ ખોરાકના કણને ચારેય બાજુથી ઘેરીને એક અન્નધાની (કોથળી જેવી રચના) બનાવી દે છે. આ ક્રિયાને કોષરસનું અંતર્વહન (Endocytosis) કહે છે. ત્યારબાદ અન્નધાનીમાં ખોરાકનું પાચન થાય છે
(i) શા માટે કપ B અને Cમાં ખાલી જગ્યામાં પાણી એકઠું થાય છે? સમજાવો. ઉત્તર: કપ B માં ખાંડ અને કપ C માં મીઠું મૂકવાથી બટાટાના કોષોની બહારની તરફ સાંદ્રતા વધી જાય છે (અધિસાંદ્ર માધ્યમ બને છે). આથી આસૃતિની ક્રિયા દ્વારા બટાટાના જીવંત કોષોમાંથી પાણી બહાર નીકળીને ખાલી જગ્યામાં એકઠું થાય છે.
(ii) શા માટે બટાટાનો કપ A આ પ્રયોગ માટે આવશ્યક છે? ઉત્તર: કપ A એ નિયંત્રણ કપ (Control Experiment) તરીકે કામ કરે છે. તે સાબિત કરે છે કે બટાટામાં કોઈ પદાર્થ (ખાંડ કે મીઠું) ઉમેર્યા વગર આપોઆપ પાણી એકઠું થતું નથી. પ્રયોગની સરખામણી કરવા માટે આ ખૂબ જરૂરી છે.
(iii) કપ A અને Dમાં ખાલી જગ્યામાં પાણી શા માટે એકઠું થતું નથી? સમજાવો. ઉત્તર:
કપ A માં: તેમાં કોઈ ખાંડ કે મીઠું મૂકેલ ન હોવાથી સંકેન્દ્રણનો કોઈ તફાવત સર્જાતો નથી, તેથી પાણી એકઠું થતું નથી.
કપ D માં: આ કપ બાફેલા બટાટાનો બનેલો છે. બટાટાને બાફવાથી તેના કોષો મૃત્યુ પામે છે. પ્રકરણમાં સમજાવ્યા મુજબ, આસૃતિ માત્ર જીવંત કોષોમાં જ થાય છે, મૃત કોષો પાણીનું વહન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. આથી કપ D માં ખાંડ હોવા છતાં પાણી એકઠું થતું નથી.
શરીરના સમારકામ અને વૃદ્ધિ માટે: સમભાજન (Mitosis) પ્રકારનું કોષવિભાજન આવશ્યક છે, જે માતૃકોષ જેવા જ સમાન બાળકોષો બનાવે છે.
જન્યુઓ (પ્રજનન કોષો) ના નિર્માણ માટે: અર્ધીકરણ (Meiosis) પ્રકારનું કોષવિભાજન થાય છે, જેનાથી રંગસૂત્રોની સંખ્યા અડધી થઈ જાય છે જે ફલન માટે જરૂરી છે.