chapter 6
ધોરણ 9 | విષય: Science
જલવાહક પેશી મુખ્યત્વે 4 પ્રકારના ઘટકો (એકમો) મળીને બને છે:
જલવાહિનીકી (Tracheids)
જલવાહિની (Vessels)
જલવાહક મૃદુત્તક (Xylem Parenchyma)
જલવાહક તંતુઓ (Xylem fibres)
સરળ પેશી: આ પેશી માત્ર એક જ પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે અને બધા કોષો દેખાવમાં અને કાર્યમાં સમાન હોય છે. (ઉદાહરણ: મૃદુત્તક, સ્થૂલકોણક અને દૃઢોત્તક પેશી).
જટિલ પેશી: આ પેશી એક કરતાં વધારે પ્રકારના કોષોની બનેલી હોય છે, જે બધા એકસાથે મળીને એક સામાન્ય કાર્ય કરે છે. (ઉદાહરણ: જલવાહક પેશી અને અન્નવાહક પેશી).
મૃદુત્તક પેશી: તેની કોષદીવાલ ખૂબ જ પાતળી હોય છે અને તે સામાન્ય રીતે સેલ્યુલોઝની બનેલી હોય છે.
સ્થૂલકોણક પેશી: તેની કોષદીવાલ ખૂણાના ભાગેથી અનિયમિત રીતે સ્થૂલિત (જાડી) હોય છે (પેક્ટિન અને સેલ્યુલોઝના જમાવના કારણે).
દૃઢોત્તક પેશી: તેની કોષદીવાલ લિગ્નીન નામના રાસાયણિક પદાર્થના કારણે ખૂબ જ જાડી અને સખત હોય છે, જેથી કોષોની વચ્ચે આંતરકોષીય અવકાશ હોતો નથી.
વાયુરંધ્રના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
વાતાવરણ સાથે વાયુઓનો વિનિમય (ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડની આપ-લે) કરવાનું, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન માટે આવશ્યક છે.
બાષ્પોત્સર્જન (ઉસ્વેદન) ની ક્રિયા દ્વારા વધારાનું પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે બહાર નિકાલ કરવાનું.
રેખિત સ્નાયુ: કોષો લાંબા, નળાકાર, અશાખિત અને બહુકોષકેન્દ્રીય હોય છે. તેના પર આછા અને ઘેરા રંગના પટ્ટા (રેખાઓ) જોવા મળે છે.
અરેખિત સ્નાયુ (સરળ સ્નાયુ): કોષો લાંબા, છેડેથી અણીદાર (ત્રાકાકાર) અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે. તેના પર કોઈ પટ્ટા હોતા નથી.
હૃદસ્નાયુ: કોષો નળાકાર, શાખિત (જોડાયેલા) અને એકકોષકેન્દ્રીય હોય છે.
| લક્ષણ | રેખિત સ્નાયુ | અરેખિત સ્નાયુ | હૃદ સ્નાયુ |
|---|---|---|---|
| આકાર/રચના | લાંબા, નળાકાર, અશાખિત, બહુકોષકેન્દ્રીય, પટ્ટાવાળા | ત્રાકાકાર (છેડેથી અણીદાર), એકકોષકેન્દ્રીય, અરેખિત | નળાકાર, શાખિત, એકકોષકેન્દ્રીય, લયબદ્ધ |
| નિયંત્રણ | ઐચ્છિક (આપણી ઇચ્છા મુજબ) | અનૈચ્છિક (આપણી ઇચ્છા બહાર) | અનૈચ્છિક |
| સ્થાન | હાથ, પગ જેવા કંકાલ તંત્રો સાથે | અન્નનળી, આંખની કીકી, મૂત્રવાહિની, શ્વાસવાહિની | માત્ર હૃદયની દીવાલમાં |
(a) પેશી કે જે મોંની અંદરના અસ્તરનું નિર્માણ કરે છે: સરળ લાદીસમ અધિચ્છદ પેશી
(b) પેશી કે જે મનુષ્યમાં સ્નાયુઓને અસ્થિ સાથે જોડે છે: સ્નાયુબંધ (Tendon)
(c) પેશી કે જે વનસ્પતિઓમાં ખોરાકનું સંવહન કરે છે: અન્નવાહક પેશી
(d) પેશી કે જે આપણા શરીરમાં ચરબીનો સંચય કરે છે: મેદપૂર્ણ પેશી
(e) તરલ આંતરકોષીય આધારક દ્રવ્ય ધરાવતી સંયોજક પેશી છે: રુધિર (લોહી)
(f) મગજમાં આવેલી પેશી: ચેતાપેશી
ત્વચા: સ્તૃત (સ્તરીય) લાદીસમ અધિચ્છદ પેશી
વનસ્પતિની છાલ: રક્ષણાત્મક પેશી (દ્વિતીય વર્ધનશીલ પેશી દ્વારા બનેલી ત્વક્ષા / Cork)
અસ્થિ: કંકાલ સંયોજક પેશી
મૂત્રપિંડનલિકાનું અસ્તર: ઘનાકાર અધિચ્છદ પેશી
વાહિપુલ: જટિલ સ્થાયી પેશી (જલવાહક અને અન્નવાહક)
મૃદુત્તક પેશી વનસ્પતિના નરમ ભાગોમાં જોવા મળે છે, જેમ કે:
પ્રકાંડના બાહ્યક અને મજ્જાના ભાગમાં
પર્ણોના મધ્યપર્ણ પેશીમાં (હરિતકણોત્તક તરીકે)
મૂળના કોષોમાં અને જલીય વનસ્પતિઓમાં (વાયુત્તક તરીકે)
ફળોના ગર ભાગમાં
અધિસ્તર વનસ્પતિનું સૌથી બહારનું રક્ષણાત્મક સ્તર છે. તેની ભૂમિકા:
તે વનસ્પતિના તમામ ભાગોને રક્ષણ આપે છે.
તેની સપાટી પર ક્યુટિકલનું સ્તર હોવાથી તે પાણીના વ્યય (ગુમાવવાની ક્રિયા) સામે રક્ષણ આપે છે.
તે યાંત્રિક ઈજા અને પરોપજીવી ફૂગના આક્રમણ સામે છોડને બચાવે છે.
પર્ણના અધિસ્તરમાં આવેલા વાયુરંધ્રો વાયુ વિનિમય અને બાષ્પોત્સર્જનમાં મદદ કરે છે.
જેમ વૃક્ષની ઉંમર વધે છે, તેમ બાહ્યકમાંની દ્વિતીય વર્ધનશીલ પેશીના કોષો વિભાજન પામીને બહુસ્તરીય છાલ બનાવે છે.
આ છાલના કોષો મૃત હોય છે અને કોઈપણ આંતરકોષીય અવકાશ વગર ચુસ્ત રીતે ગોઠવાયેલા હોય છે.
તેઓની કોષદીવાલ પર સુબેરીન નામનું રસાયણ સ્થૂલિત (જમા) થયેલું હોય છે, જે છાલને હવા તેમજ પાણી માટે અપ્રવેશશીલ (હવા-ચુસ્ત અને વોટરપ્રૂફ) બનાવે છે. આમ, તે વનસ્પતિને બહારના આઘાત અને ચેપ સામે રક્ષણ આપે છે.