ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ડેલહાઉસી સામ્રાજ્યવાદી હોવાની સાથે સુધારાવાદી પણ હતો. તેણે કરેલા મુખ્ય સુધારા નીચે મુજબ છે:
ભારતમાં પ્રથમ રેલવે શરૂ કરાવી (ઈ.સ. 1853માં મુંબઈથી થાણા વચ્ચે).
ભારત અને ઇંગ્લેન્ડ વચ્ચે તાર વ્યવહાર (સંદેશા વ્યવહાર) શરૂ કરાવ્યો.
જાહેર બાંધકામ ખાતા (PWD) ની સ્થાપના કરી.
અંગ્રેજી કેળવણી (શિક્ષણ) ની વ્યવસ્થા શરૂ કરાવી.
વિધવા પુનર્વિવાહ અને બાળલગ્ન પ્રતિબંધક ધારા (કાયદા) પસાર કરાવ્યા.
વેલેસ્લીની સહાયકારી સૈન્ય યોજનાની મુખ્ય શરતો આ પ્રમાણે હતી:
કંપની સરકાર રાજાને તાલીમ પામેલું સૈન્ય આપશે, જે રાજ્યનું આંતરિક અને બાહ્ય આક્રમણથી રક્ષણ કરશે.
તેના બદલામાં રાજાએ લશ્કરનો બધો ખર્ચ ઉઠાવવો અથવા તેટલી આવકવાળો પ્રદેશ અંગ્રેજોને આપી દેવો.
કંપનીની મંજૂરી વગર રાજ્ય બીજા કોઈ રાજ્ય સાથે યુદ્ધ કે સંધિ કરી શકશે નહીં.
રાજ્યના દરબારમાં એક અંગ્રેજ પ્રતિનિધિ (રેસિડન્ટ) રાખવો પડશે.
અંગ્રેજો સિવાય બીજા કોઈ વિદેશીને રાજ્યમાં નોકરીએ રાખી શકાશે નહીં.
ડેલહાઉસીએ અલગ-અલગ બહાના હેઠળ નીચેના રાજ્યો ખાલસા કર્યા (પડાવી લીધા):
યુદ્ધ દ્વારા: પંજાબ અને પેગુ (નીચલું બર્મા).
રાજા અપુત્ર મરણ પામતા: સતારા, જૈતપુર, સંબલપુર, ઉદેપુર (મધ્યપ્રદેશ), ઝાંસી, બઘાત અને નાગપુર.
ગેરવહીવટના બહાને: અવધ.
કરજની ઉઘરાણી તળે: નિઝામનો વરાડ પ્રાંત.
નામમાત્રની સત્તાનો અંત લાવીને: કર્ણાટક અને તાંજોર.
બંગાળના નવાબ સિરાજ-ઉદ્-દૌલાની મંજૂરી વગર અંગ્રેજોએ કોલકાતામાં પોતાની કોઠીની ફરતે કિલ્લેબંધી કરી દીધી. નવાબે આ કિલ્લેબંધી તોડી પાડી, તેથી અંગ્રેજો ગુસ્સે થયા.
કાવતરું: રોબર્ટ ક્લાઇવની આગેવાનીમાં અંગ્રેજ સૈન્ય બંગાળ આવ્યું. નવાબનું સૈન્ય શક્તિશાળી હોવાથી ક્લાઇવે દગાખોરી કરી. તેણે નવાબના સેનાપતિ મીર જાફર અને શેઠ અમીચંદને નવાબ બનાવવાની લાલચ આપી પોતાના ભેગા કરી લીધા.
યુદ્ધ: પ્લાસીનું યુદ્ધ 23 જૂન, 1757ના રોજ મુર્શિદાબાદ નજીક પ્લાસીના મેદાનમાં લડાયું.
પરિણામ: પૂર્વ યોજના મુજબ મીર જાફર યુદ્ધમાં નિષ્ક્રિય રહ્યો અને સિરાજ-ઉદ્-દૌલા હારી ગયો અને માર્યો ગયો. ક્લાઇવના કાવતરાથી આ યુદ્ધ માત્ર અડધા દિવસમાં જ પૂરું થઈ ગયું. આ યુદ્ધથી અંગ્રેજોને 24 પરગણાની જાગીર મળી અને ભારતમાં બ્રિટિશ સત્તાનો પાયો નંખાયો.
કાચો માલ બનાવતો દેશ: જે ભારત દેશ સદીઓથી દુનિયામાં આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ હતો, તેને અંગ્રેજોએ માત્ર ઇંગ્લેન્ડના કારખાના માટે કાચો માલ પેદા કરનારો દેશ બનાવી દીધો.
બંગાળની ગરીબી: દ્વિમુખી શાસન પદ્ધતિને કારણે એક સમયે સુતરાઉ કાપડ, રેશમ અને મલમલની નિકાસ કરતું બંગાળ આર્થિક રીતે કંગાળ થઈ ગયું.
ખેડૂતો પાયમાલ: કંપનીની અન્યાયી મહેસૂલ (કર) નીતિના કારણે ભારતનો ખેડૂત દેવાદાર અને પાયમાલ બન્યો.
ઉદ્યોગો ભાંગી પડ્યા: ઇંગ્લેન્ડના કપડાં વિકસાવવા ભારતના કાપડ ઉદ્યોગ પર અન્યાયી જકાત નાખી, જેનાથી ભારતના કારીગરો બેરોજગાર અને ગરીબ બન્યા.
કારીગરો પર જુલમ: બંગાળના વણકરો પાસે ટૂંકી મુદતમાં કાપડ પૂરું પાડવાનો બળજબરીથી કોન્ટ્રાક્ટ લખાવાતો અને ઇનકાર કરવા પર જેલ કે ફટકાની સજા થતી.
વિચારોની સ્વતંત્રતા: બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન વર્તમાનપત્રો (અખબારો) શરૂ થતાં ભારતીય પ્રજામાં વિચાર અને વાણીની સ્વતંત્રતાની ભાવના જાગી.
કુરિવાજો પર પ્રતિબંધ: ભારતીય સમાજમાં ચાલતા સતીપ્રથા, દીકરીને દૂધપીતી કરવાનો રિવાજ અને બાળલગ્ન જેવા કુરિવાજો અંગ્રેજોના સંપર્કથી કાયદા બનાવીને બંધ કરવામાં આવ્યા. આમાં રાજા રામમોહનરાય અને દુર્ગારામ મહેતા જેવા સુધારકોનો મોટો ફાળો હતો.
અંગ્રેજી શિક્ષણ: લોર્ડ મેકોલેના પ્રયત્નોથી ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણની શરૂઆત થઈ, જેનાથી ભારતમાં એક નવો અંગ્રેજી જાણનારો સુધારાવાદી વર્ગ ઊભો થયો.
યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપના: ચાર્લ્સ વુડની ભલામણથી મુંબઈ, ચેન્નઈ (મદ્રાસ) અને કોલકાતામાં મોટી યુનિવર્સિટીઓ શરૂ થઈ.