ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
સંસદસભ્ય (સાંસદ) બનવા માટે નીચે મુજબની લાયકાતો હોવી જરૂરી છે:
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
લોકસભા માટે ઓછામાં ઓછી 25 વર્ષ અને રાજ્યસભા માટે ઓછામાં ઓછી 30 વર્ષની ઉંમર હોવી જોઈએ.
તે નાદાર, માનસિક રીતે અસ્થિર કે સક્ષમ અદાલત દ્વારા ગુનેગાર પુરવાર થયેલ હોવો જોઈએ નહીં.
તે કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારમાં સવેતન કે નફાકારક હોદ્દો ધરાવતો હોવો જોઈએ નહીં.
કોરમ (કાર્યસાધક સંખ્યા) એટલે ગૃહનું કામકાજ ચલાવવા માટે જરૂરી હાજર સભ્યોની લઘુત્તમ સંખ્યા.
લોકસભા: કુલ સભ્યો (545) ના 1/10 ભાગ એટલે કે 55 સભ્યો.
રાજ્યસભા: કુલ સભ્યો (250) ના 1/10 ભાગ એટલે કે 25 સભ્યો.
રાજ્યસભાના કુલ 250 સભ્યોમાંથી:
238 સભ્યો: પરોક્ષ રીતે દેશના વિવિધ રાજ્યો અને સંઘ પ્રદેશોની વિધાનસભાઓના ચૂંટાયેલા સભ્યો દ્વારા સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ પદ્ધતિથી ચૂંટાય છે.
12 સભ્યો: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા માનનીય વ્યક્તિઓમાંથી નિયુક્ત થાય છે, જેમણે સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સંસ્કૃતિ, રમતગમત કે સમાજસેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જ્ઞાન કે વ્યવહારુ અનુભવ મેળવ્યો હોય.
રાષ્ટ્રીય કટોકટી: યુદ્ધ, બાહ્ય આક્રમણ કે સશસ્ત્ર આંતરિક બળવાથી સલામતી સામે ભય ઊભો થાય ત્યારે રાષ્ટ્રપતિ સમગ્ર દેશમાં કે તેના કોઈ ભાગમાં કટોકટી જાહેર કરી શકે છે.
બંધારણીય કટોકટી: રાજ્યના રાજ્યપાલના અહેવાલ આધારે રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ ગયું હોય ત્યારે તે રાજ્યમાં પ્રધાનમંડળ બરતરફ કરીને 'રાષ્ટ્રપતિ શાસન' લાદી શકે છે.
નાણાકીય કટોકટી: દેશમાં આર્થિક સંકટ કે નાણાકીય અસ્થિરતા સમયે સરકારી કર્મચારીઓના પગાર-ભથ્થામાં ઘટાડો કરી શકે છે.
ધારાકીય સત્તા: નવા કાયદા ઘડવા, વર્તમાન કાયદામાં સુધારા કરવા અને અપ્રસ્તુત કાયદા રદ કરવા.
નાણાકીય સત્તા: દેશના અંદાજપત્ર (બજેટ)ને મંજૂરી આપવી, નવા કરવેરા નાખવા કે કરવેરામાં ફેરફાર કરવો. સંસદ જાહેર નાણાંની રખેવાળ છે.
કારોબારી પર દેખરેખ: મંત્રીમંડળ અને અમલદારોના કામકાજ પર દેખરેખ રાખવી અને પ્રશ્નોત્તરી દ્વારા નિયંત્રણ રાખવું.
બંધારણીય સુધારા: બંધારણમાં સુધારા-વધારા કરવા માટે જરૂરી બહુમતીથી ખરડો પસાર કરવો.
મહાભિયોગની સત્તા: બંધારણીય હોદ્દેદારો સામે મહાભિયોગ ચલાવી તેમને હોદ્દા પરથી દૂર કરવા.
ભૌગોલિક અને વહીવટી સરળતા ખાતર સ્થાનિક સ્તરે સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ કરીને રચવામાં આવેલી સંસ્થાઓને સ્થાનિક સ્વશાસનની સંસ્થાઓ કહે છે.
ગ્રામ્ય કક્ષા (ત્રિસ્તરીય પંચાયતી રાજ): ગ્રામ પંચાયત, તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયત.
શહેરી કક્ષા: નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા અને મહાનગર નિગમ (મેગાસિટી). આ સંસ્થાઓ દ્વારા સ્થાનિક લોકોને મતદાન, વહીવટ, હકો અને ફરજોની તાલીમ મળે છે.
અમલદારશાહીમાં સત્તા અને પ્રભાવનું કેન્દ્રીકરણ થવાથી નીચે મુજબના અનિષ્ટો જોવા મળે છે:
તુમારશાહી (દફતરશાહી/Red tapism)
સગાવાદ અને લાગવગ
ભ્રષ્ટાચાર અને અપ્રમાણિકતા
બિનકાર્યક્ષમતા અને ગેરરીતિઓ
જવાબદારીમાંથી પલાયન થવાની વૃત્તિ
ભારતીય સંસદમાં કેન્દ્ર કક્ષાએ ધારાસભાના બે ગૃહો આવેલાં છે:
નીચલું ગૃહ - લોકસભા (જે સમગ્ર દેશના લોકોનું પ્રત્યક્ષ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે).
ઉપલું ગૃહ - રાજ્યસભા (જે ભારતના ઘટક રાજ્યો અને સંઘ પ્રદેશોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે). આ બે ગૃહો ધરાવતી વ્યવસ્થા હોવાથી ભારતીય સંસદ દ્વિગૃહી છે.
રાજ્યસભાનું ક્યારેય સંપૂર્ણ વિસર્જન થતું નથી કે તેને વિખેરી શકાતું નથી. રાજ્યસભાના કુલ સભ્યોમાંથી એક-તૃતીયાંશ (1/3) સભ્યો દર બીજા વર્ષે નિવૃત્ત થાય છે અને તેટલી જ સંખ્યામાં નવા સભ્યોની ચૂંટણી થાય છે. પ્રત્યેક સભ્ય વધુમાં વધુ 6 વર્ષની মুદત માટે ચૂંટાય છે. ગૃહનું કામકાજ સતત ચાલુ રહે છે, તેથી રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે.
3. ભારતમાં સંસદ સર્વોપરી નથી; પરંતુ બંધારણ સર્વોપરી છે. ભારતીય સંસદે બંધારણમાં દર્શાવેલી મર્યાદાઓ અને જોગવાઈઓમાં રહીને જ પોતાની સત્તાઓ ભોગવવાની હોય છે. જો સંસદે ઘડેલો કોઈ કાયદો બંધારણીય જોગવાઈઓનો ભંગ કરતો હોય કે વિસંગત હોય, તો ન્યાયતંત્ર તેને ગેરબંધારણીય ઠેરવીને રદબાતલ કરી શકે છે. આથી ભારતમાં સંસદ નહીં પરંતુ બંધારણ સર્વોપરી છે.
સ્થાન: રાજ્યપાલ (ગવર્નર) રાજ્યના બંધારણીય અને ઔપચારિક વડા છે. તેમની નિમણૂક કેન્દ્રીય પ્રધાનમંડળની સલાહથી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા 5 વર્ષ માટે થાય છે.
કારોબારી કાર્યો: તેઓ વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની 'મુખ્યપ્રધાન' તરીકે અને મુખ્યપ્રધાનની સલાહથી અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરે છે. રાજ્યના ઍડ્વોકેટ જનરલ અને જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષની નિમણૂક પણ તેઓ કરે છે.
ધારાકીય કાર્યો: વિધાનસભાની બેઠકો બોલાવવી, તેને મુલતવી રાખવી, વટહુકમ બહાર પાડવો અને વિધાનસભાએ પસાર કરેલા ખરડા પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપવું.
અન્ય કાર્યો: તેઓ રાજ્યની યુનિવર્સિટીઓના હોદ્દાની રૂએ 'કુલાધિપતિ' (Chaancellor) હોય છે. રાજ્યમાં બંધારણીય કટોકટી વખતે રાષ્ટ્રપતિ શાસનની ભલામણ કરે છે.
કારોબારી પર અંકુશ: રાજ્યનું મંત્રીમંડળ તેની નીતિઓ અને કાર્યો માટે વિધાનસભાને જવાબદાર હોય છે. વિધાનસભાના સભ્યો મંત્રીઓને પ્રશ્નો અને ઉપપ્રશ્નો પૂછીને કારોબારી પર અંકુશ રાખે છે.
અવિશ્વાસની દરખાસ્ત: જો વિધાનસભા મંત્રીમંડળ સામે 'અવિશ્વાસની દરખાસ્ત' પસાર કરે, તો સમગ્ર મંત્રીમંડળે રાજીનામું આપવું પડે છે.
નાણાકીય અંકુશ: રાજ્યનું અંદાજપત્ર (બજેટ) વિધાનસભામાં જ રજૂ થાય છે. મંત્રીમંડળના ખર્ચા અને આવકના પ્રસ્તાવ પર મતદાન દ્વારા મંજૂરી આપવાની સત્તા વિધાનસભા પાસે છે.
સ્થાન: વડાપ્રધાન સંઘ સરકારના વાસ્તવિક કારોબારી વડા અને લોકસભાના બહુમતી પક્ષના નેતા છે.
મંત્રીમંડળની રચના: વડાપ્રધાનની સલાહ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરે છે. મંત્રીઓને ખાતાઓની વહેંચણી કરવી, કોઈ મંત્રીને ચાલુ રાખવો કે પડતો મૂકવો તે નિર્ણય વડાપ્રધાન કરે છે.
સંકલન અને નેતૃત્વ: તે મંત્રીમંડળની બેઠકોનું અધ્યક્ષપદ સંભાળે છે, જુદા જુદા ખાતાઓ વચ્ચે સંકલન અને દેખરેખ રાખે છે અને નીતિવિષયક નિર્ણયો લે છે.
નીતિ આયોગના અધ્યક્ષ: હોદ્દાની રૂએ તેઓ 'નીતિ આયોગ'ના અધ્યક્ષ હોય છે. દેશના સુશાસન અને વિદેશ નીતિમાં તેમનું સ્થાપિત નેતૃત્વ રહે છે.
ધારાકીય સત્તાઓ:
સંસદના બંને ગૃહોની બેઠકો બોલાવવી, મુલતવી રાખવી અને લોકસભાનું વિસર્જન કરવું.
સંસદની પ્રથમ બેઠકમાં ઉદ્ઘાટન પ્રવચન આપવું.
સંસદે પસાર કરેલા ખરડા પર સહી કરીને કાયદો બનાવવો.
સંસદનું સત્ર ચાલુ ન હોય ત્યારે વટહુકમ બહાર પાડવો.
રાજ્યસભામાં 12 સભ્યોની નિમણૂક કરવી.
વહીવટી સત્તાઓ:
કેન્દ્ર સરકારનો સમગ્ર વહીવટ રાષ્ટ્રપતિના નામે ચાલે છે.
લોકસભાના બહુમતી પક્ષના નેતાની વડાપ્રધાન તરીકે નિમણૂક કરવી.
સર્વોચ્ચ અને વડી અદાલતના ન્યાયાધીશો, રાજ્યપાલો, ચૂંટણી કમિશનર, ઍટર્ની જનરલ અને રાજદૂતોની નિમણૂક કરવી.
તેઓ દેશના ત્રણ સંરક્ષણ દળોના સર્વોચ્ચ વડા (Supreme Commander) છે.
પ્રથમ વાચન: ખરડો રજૂ કરનાર મંત્રી કે સભ્ય તેનું શીર્ષક, ઉદ્દેશો અને કારણો જણાવે છે. તેના પર પ્રાથમિક ચર્ચા થાય છે.
બીજું વાચન: ખરડાના દરેક મુદ્દા પર કલમવાર ચર્ચા થાય છે. તેના હેતુઓ પર સમીક્ષા થાય છે અને વિરોધપક્ષો કે પ્રવર સમિતિ (Special Committee)ની સૂચનાઓ મુજબ સુધારા કરવામાં આવે છે.
ત્રીજું વાચન: આ ઔપચારિક તબક્કો છે. ખરડાના સ્વીકાર્ય સ્વરૂપ પર મતદાન કરવામાં આવે છે. સાદી બહુમતી મળે તો ખરડો પ્રથમ ગૃહમાં પસાર થાય છે.
બીજા ગૃહની પ્રક્રિયા: પ્રથમ ગૃહમાં પસાર થયેલો ખરડો બીજા ગૃહમાં મોકલાય છે, જ્યાં પણ આ ત્રણેય વાચનની વિધિ થાય છે.
રાષ્ટ્રપતિની સહી: બંને ગૃહોમાં પસાર થયા બાદ ખરડો રાષ્ટ્રપતિ (કે રાજ્યમાં રાજ્યપાલ) પાસે મોકલાય છે. તેમની મંજૂરી અને સહી મળ્યા બાદ ખરડો સરકારી ગેઝેટમાં પ્રસિદ્ધ થઈ કાયદો બનશે.
નિર્ણય: કોઈ ખરડો નાણાકીય છે કે નહીં તે લોકસભાના સ્પીકર (અધ્યક્ષ) નક્કી કરે છે.
પ્રથમ રજૂઆત: નાણાકીય ખરડો (અંદાજપત્ર) રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ ભલામણથી પ્રથમ માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ થઈ શકે છે. (મોટે ભાગે 28 ફેબ્રુઆરીએ નાણામંત્રી રજૂ કરે છે).
રાજ્યસભાની મર્યાદિત સત્તા: લોકસભામાં પસાર થયા પછી નાણાકીય ખરડો રાજ્યસભામાં ભલામણો અર્થે મોકલવામાં આવે છે. રાજ્યસભાએ તેને 14 દિવસમાં ભલામણો સાથે પરત મોકલવો પડે છે.
આખરી સત્તા: રાજ્યસભાની ભલામણોનો સ્વીકાર કરવો કે અસ્વીકાર કરવો તે લોકસભા પર નિર્ભર છે. જો 14 દિવસમાં પરત ન મોકલાય તો ખરડો પસાર થયેલો ગણાય છે.
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી: બંને ગૃહોમાંથી પસાર થયા બાદ રાષ્ટ્રપતિએ નાણાકીય ખરડા પર મંજૂરી આપવી જ પડે છે.
ઉપયોગિતા:
તે કાયમી ગૃહ હોવાથી દેશમાં ધારાકીય સાતત્ય જળવાઈ રહે છે.
તેમાં સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા અને સમાજસેવા જેવા ક્ષેત્રોના તજજ્ઞો (12 નિયુક્ત સભ્યો) નો લાભ દેશને મળે છે.
લોકસભાએ ઉતાવળમાં કે લાગણીવશ થઈને પસાર કરેલા ખરડા પર પુનઃવિચારણા કરીને યોગ્ય સુધારા સૂચવે છે.
તે ભારતના રાજ્યો અને સંઘ પ્રદેશોના હિતોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
મર્યાદા:
નાણાકીય બાબતોમાં મર્યાદિત સત્તા: નાણાકીય ખરડા રજૂ કરવાની સત્તા માત્ર લોકસભા પાસે છે. રાજ્યસભા તેમાં માત્ર 14 દિવસનો વિલંબ કરી શકે છે.
સંયુક્ત બેઠક: સામાન્ય ખરડા અંગે મતભેદ થાય ત્યારે બોલાવાતી સંયુક્ત બેઠકમાં લોકસભાની સભ્યસંખ્યા વધુ હોવાથી લોકસભાનું નિર્ણયબળ વધારે રહે છે.
રાજ્યસભા મંત્રીમંડળ સામે અવિશ્વાસની દરખાસ્ત પસાર કરીને સરકારને બરતરફ કરી શકતી નથી.
| વહીવટી સંસ્થાઓ | વહીવટી વડાઓ |
|---|---|
| (1) જિલ્લા સેવાસદન | (A) મેયર |
| (2) મહાનગરપાલિકા | (B) ડીડીઓ (DDO) |
| (3) જિલ્લા પંચાયત | (C) કલેક્ટર |
| (D) કમિશનર |