ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
ભારતની કોઈપણ વડી અદાલતમાં (હાઈકોર્ટમાં) ન્યાયાધીશ તરીકે ઓછામાં ઓછાં ૫ (પાંચ) વર્ષ સેવા બજાવી હોય, અથવા
કોઈપણ વડી અદાલતમાં ઓછામાં ઓછાં ૧૦ (દસ) વર્ષ સુધી વકીલ તરીકેનો અનુભવ ધરાવતો હોય, અથવા
રાષ્ટ્રપતિના મત મુજબ તે નામાંકિત ન્યાયવિદ્ કે પ્રસિદ્ધ કાયદાશાસ્ત્રી હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર ૬૫ વર્ષ કે તેથી વધુ ન હોવી જોઈએ.
સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદો: સંઘ સરકાર અને એક કે તેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચેના, અથવા ભારત સરકાર અને રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદોનો ઉકેલ લાવવો.
રાજ્યો-રાજ્યો વચ્ચેના વિવાદો: બે કે તેથી વધુ રાજ્યો વચ્ચેના મતભેદો કે તકરારો અંગે આખરી ચુકાદો આપવો.
બંધારણીય સુસંગતતા: સંઘ સરકારના કોઈપણ કાયદા કે બંધારણીય કાયદેસરતાને લગતા પ્રશ્નો અંગે નિર્ણય આપવો.
મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ: નાગરિકોના મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ હાજર હુકમ, અધિકાર હુકમ કે પ્રતિબંધ હુકમ જેવા આદેશો બહાર પાડવાની સત્તા.
રાજ્ય-રાજ્ય વચ્ચે કે રાજ્યો વચ્ચેના નદીના પાણીની વહેંચણી અને ઉપયોગ અંગેના વિવાદો ઉકેલવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલતની હકૂમત બહાર છે. આ માટે અલગ 'પાણી ન્યાયપંચ' (ટ્રિબ્યુનલો) ચુકાદા આપે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલત કે વડી અદાલતના ન્યાયાધીશને ગેરવર્તણૂક, અયોગ્યતા, કે બંધારણીય મર્યાદાઓના ભંગ બદલ હોદ્દા પરથી દૂર કરવા મહાભિયોગની પ્રક્રિયા હાથ ધરાય છે.
આ માટે સંસદના દરેક ગૃહે (લોકસભા અને રાજ્યસભા) પોતાના ગૃહની કુલ સભ્ય સંખ્યાની બહુમતી અને હાજર રહીને મત આપનાર સભ્યોની ૨/૩ (બે-તૃતીયાંશ) બહુમતીથી દરખાસ્ત પસાર કરવી પડે છે.
આ નિવેદન રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ રજૂ કરાયા બાદ રાષ્ટ્રપતિના હુકમના આધારે ન્યાયાધીશને હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાય છે. સંસદમાં સંબંધિત ન્યાયાધીશને પોતાના બચાવમાં નિવેદન રજૂ કરવાની તક મળે છે.
જો નીચલી અદાલતે આરોપીને મુક્ત કર્યો હોય પરંતુ વડી અદાલતે તેને મૃત્યુદંડની સજા ફરમાવી હોય, તો સર્વોચ્ચ અદાલતમાં અપીલ થઈ શકે છે.
વડી અદાલતે નીચલી અદાલતમાંથી કેસ પોતાની પાસે પાછો ખેંચીને આરોપીને મૃત્યુદંડ આપ્યો હોય અને કેસ પુનઃવિચાર માટે યોગ્ય હોવાનું પ્રમાણપત્ર આપ્યું હોય ત્યારે અપીલ થઈ શકે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલત પોતાના આપેલા ચુકાદાનું પોતે જ પુનરાવલોકન કરી શકે છે અને અન્ય અદાલતમાં ચાલતા કેસને પોતાની અદાલતમાં તબદીલ (ટ્રાન્સફર) કરી શકે છે.
તે ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
ભારતની કોઈપણ નીચલી અદાલતમાં ઓછામાં ઓછાં ૧૦ વર્ષ સુધી ન્યાયિક હોદ્દો ધારણ કરેલો હોવો જોઈએ, અથવા
વડી અદાલતમાં ઓછામાં ઓછાં ૧૦ વર્ષ સુધી વકીલાત કરી હોય.
રાષ્ટ્રપતિની દ્રષ્ટિએ તે ન્યાયવિદ્ કે પ્રસિદ્ધ કાયદાશાસ્ત્રી હોવો જોઈએ.
તેની ઉંમર ૬૨ વર્ષ કરતાં ઓછી હોવી જોઈએ.
જિલ્લા અને સેશન્સ અદાલતો: દીવાની (સિવિલ) અને ફોજદારી (ક્રિમિનલ) કેસો માટે.
તાલુકા અદાલતો તથા ટ્રાયલ કોર્ટો.
વિશિષ્ટ અદાલતો અને ન્યાયપંચો: ફાસ્ટટ્રેક કોર્ટ, પોટા અદાલતો, સ્મોલ કોઝ કોર્ટ, ફેમિલી કોર્ટ, મહેસૂલ અદાલત, મજૂર અદાલત (લેબર કોર્ટ).
ટ્રિબ્યુનલો: વાહન-અકસ્માત વળતર ટ્રિબ્યુનલ, ગુજરાત શૈક્ષણિક સંસ્થા સેવા ટ્રિબ્યુનલ, દેવા-રિકવરી ટ્રિબ્યુનલ, અને ગ્રાહક તકરાર નિવારણ ફોરમ.
દેશમાં નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ કરવા, બંધારણની સર્વોપરિતા જાળવી રાખવા અને કેન્દ્ર-રાજ્ય વચ્ચેના વિવાદો ઉકેલવા સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર જરૂરી છે. ધારાસભા કે કારોબારી બંધારણીય મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ન કરે તે જોવાનું કાર્ય ન્યાયતંત્ર કરે છે, તેથી તે લોકશાહીની આધારશિલા છે.
સર્વોચ્ચ અદાલત મૂળભૂત હકોના ભંગ બદલ વિવિધ રીટ (હુકમો) જારી કરીને નાગરિકોના અધિકારોનું જતન કરે છે. ઉપરાંત, કારોબારી કે ધારાસભાનો કોઈપણ કાયદો કે આદેશ જો બંધારણ સાથે સુસંગત ન હોય, તો તેને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી રદબાતલ કરવાની સત્તા ધરાવે છે.
ભારતની સળંગ અને એકસૂત્રીય ન્યાયપદ્ધતિમાં વડી અદાલત (હાઈકોર્ટ) કેન્દ્ર સ્થાને રહેલી સર્વોચ્ચ અદાલત અને જિલ્લા/તાલુકા કક્ષાની તાબાની અદાલતો વચ્ચે જોડાણ કરતી મહત્વની કડી રૂપ સ્થાન ધરાવે છે.
લોકઅદાલતો દ્વારા ગરીબ અને નબળા વર્ગને ઝડપી, સસ્તો અને વિના વિલંબે ન્યાય મળે છે. અહીં બંને પક્ષકારો વચ્ચે સમજાવટથી સમાધાન થાય છે જેથી સમય અને નાણાંનો બચાવ થાય છે અને કોઈની હાર કે જીત થતી નથી.
કેટલીકવાર વહીવટી કારોબારીની નિષ્ક્રિયતા કે ધારાસભાની આપખુદશાહીના પરિણામે નાગરિકોના હકો જોખમાય છે. આવા સમયે જાગ્રત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર ન્યાયિક સક્રિયતા (Judicial Activism) દર્શાવીને જાહેર હિતની અરજીઓ દ્વારા પ્રજાને ન્યાય અપાવે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ અને નિર્ણયો કાયમી દસ્તાવેજ ગણાય છે અને તેનું પુરાવાકીય મૂલ્ય હોય છે. તાબાની અદાલતો માટે આ ચુકાદાઓ માર્ગદર્શક અને બંધનકર્તા હોય છે, તેમજ તેની અવગણના કે તિરસ્કાર કરનારને સજા થઈ શકે છે.
ન્યાયાધીશો પોતાની ફરજ દરમિયાન આપેલા ચુકાદાઓ નિષ્પક્ષ રહીને આપી શકે અને નિવૃત્તિ પછીના કોઈ સ્વાર્થ કે પ્રભાવથી મુક્ત રહી શકે, તે માટે આ બંધારણીય પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
ભારતીય બંધારણે ન્યાયતંત્રને ધારાસભા અને કારોબારીથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર, તટસ્થ અને નિર્ભીક બનાવ્યું છે.
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક ચોક્કસ લાયકાતના આધારે થાય છે અને તેમને રાજકીય પ્રભાવ હેઠળ સરળતાથી હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકાતા નથી (માત્ર મહાભિયોગથી દૂર થાય).
તેમના પગાર-ભથ્થાં, પેન્શન અને નોકરીની શરતોમાં તેમની વિરુદ્ધ ફેરફાર કરી શકાતો નથી. તેમની ફરજ કે ચુકાદા અંગે સંસદમાં ચર્ચા થઈ શકતી નથી.
વડી અદાલત તાબાની અદાલતો કે ટ્રિબ્યુનલોના ચુકાદાઓ વિરુદ્ધની અપીલો સાંભળે છે.
સેશન્સ કોર્ટે આરોપીને ૪ વર્ષ કરતાં વધુ સજા કરી હોય કે મૃત્યુદંડ આપ્યો હોય ત્યારે હાઈકોર્ટમાં અપીલ થઈ શકે છે.
દીવાની અને ફોજદારી બાબતો તેમજ બંધારણના અર્થઘટન અંગેના મહત્વના પ્રશ્નોમાં અપીલ સ્વીકારવાની સત્તા ધરાવે છે.
જે અદાલતના ચુકાદાઓ દસ્તાવેજી પુરાવા તરીકે સંગ્રહિત થાય છે તેને નઝીરી અદાલત કહે છે.
સર્વોચ્ચ અને વડી અદાલત બંને નઝીરી અદાલત તરીકે કાર્ય કરે છે.
આ ચુકાદાઓ સામે કોઈ વાંધો લઈ શકાતો નથી અને તાબાની અદાલતો માટે તે નઝીર (ઉદાહરણ) તરીકે બંધનકર્તા રહે છે. અદાલતી તિરસ્કાર બદલ સજા કરવાની સત્તા પણ ધરાવે છે.
લોકઅદાલત: ગરીબોને ઝડપી અને સસ્તો ન્યાય આપવા માટે રચાયેલ છે. રવિવારે કે રજાના દિવસે બંને પક્ષોની સંમતિથી કાયમી શાંતિ અને સમાધાન કરાવે છે.
જાહેર હિતના દાવા (PIL): ન્યાયતંત્રની સક્રિયતાનું ઉદાહરણ છે. કોઈ સામાન્ય નાગરિક કે સંસ્થા જાહેર હિતના પ્રશ્ને માત્ર એક પત્ર કે પોસ્ટકાર્ડ લખીને પણ સર્વોચ્ચ કે વડી અદાલતમાં અરજી કરી શકે છે.
વડી અદાલત હેઠળ દરેક જિલ્લામાં દીવાની (સિવિલ જજ) અને ફોજદારી (સેશન્સ જજ) અદાલતો આવેલી હોય છે.
આ ઉપરાંત સ્મોલ કોઝ કોર્ટ, ફેમિલી કોર્ટ, લેબર કોર્ટ, રેવન્યુ કોર્ટ, ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ અને વિશિષ્ટ ટ્રિબ્યુનલો તાબાની અદાલતોમાં સમાવિષ્ટ થાય છે, જે ન્યાયિક કાર્યવાહીનું વિકેન્દ્રીકરણ કરે છે.