ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ભારતમાં 18 વર્ષ કે તેથી મોટી ઉંમરના ભારતીય નાગરિકને મતદાન કરવાનો અધિકાર મળે છે.
લોકમત કેળવવા માટે મુખ્યત્વે બે પ્રકારના માધ્યમોનો ઉપયોગ થાય છે:
મુદ્રિત માધ્યમો (Print Media): દૈનિક સમાચારપત્રો, પાક્ષિકો, સામયિકો અને મુખપત્રો.
વીજાણુ માધ્યમો (Electronic Media): રેડિયો, ટેલિવિઝન, સિનેમા, ઇન્ટરનેટ, સેલફોન અને એફ.એમ. રેડિયો.
રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષો: ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (INC), ભારતીય જનતા પક્ષ (BJP), બહુજન સમાજવાદી પાર્ટી (BSP), કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા (CPI), કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઓફ ઇન્ડિયા - માર્ક્સવાદી (CPI-M), અને રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP).
પ્રાદેશિક રાજકીય પક્ષો: શિવસેના, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ, સમાજવાદી પાર્ટી (SP), દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ (DMK), ઓલ ઇન્ડિયા અન્ના દ્રવિડ મુનેત્ર કઝગમ (AIADMK), આમ આદમી પાર્ટી (AAP), જનતા દળ યુનાઇટેડ (JDU), અને રાષ્ટ્રીય જનતા દળ (RJD).
લોકશાહીમાં સરકારની રચનાનો મુખ્ય આધાર મતદાર છે. સંસદ, વિધાનસભા કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓની પસંદગી મતદારો પોતાના મતાધિકાર દ્વારા કરે છે. મતદાર જાગ્રત રહીને યોગ્ય પ્રતિનિધિને ચૂંટે છે અને બિનકાર્યક્ષમ સરકારને બદલવાની સત્તા ધરાવે છે. આથી, મતદાર લોકશાહીને ધબકતી અને જીવંત રાખે છે.
સંસદીય લોકશાહીમાં પ્રજા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓમાંથી લોકસભા અને સરકારની રચના થાય છે. કારોબારી (પ્રધાનમંડળ) લોકસભાને સંપૂર્ણપણે જવાબદાર હોય છે. જ્યાં સુધી સરકાર લોકસભામાં બહુમતી સભ્યોનો વિશ્વાસ ધરાવતી હોય ત્યાં સુધી જ તે સત્તા પર રહી શકે છે. આ વ્યવસ્થામાં લોકશાહી મૂલ્યો અને પ્રજા પ્રત્યેની જવાબદારી જળવાઈ રહેતી હોવાથી તે અનોખી અને મહત્વની છે.
દેશ અને દુનિયાની ઘટનાઓ, દેશની સામાજિક-આર્થિક સમસ્યાઓ તથા સરકારની વિવિધ નીતિઓ અને સિદ્ધિઓ ઝડપથી લોકો સુધી પહોંચાડવાનું કામ પ્રસાર માધ્યમો કરે છે. વર્તમાનપત્રો, ટેલિવિઝન, રેડિયો અને ઇન્ટરનેટ જેવા માધ્યમો લોકોના વિચારો અને અભિપ્રાયોને આકાર આપે છે, જેથી લોકોમાં સજાગતા આવે છે. આથી તે લોકમત ઘડવાનું સઘન માધ્યમ છે.
ચૂંટણી દ્વારા પ્રજા પોતાના પ્રતિનિધિઓ અને સરકારની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવાની તક મેળવે છે. ચૂંટણી દેશના સામાજિક અને આર્થિક વાતાવરણનો ચિતાર આપે છે તથા દેશની રાજકીય દિશા નક્કી કરે છે. લોકશાહીમાં લોકોનું સમર્થન કેટલું છે તે માત્ર ચૂંટણી દ્વારા જ જાણી શકાતું હોવાથી ચૂંટણીને લોકશાહીની પારાશીશી કહે છે.
ભારતમાં બહુપક્ષીય લોકશાહી પદ્ધતિ છે. ચૂંટણી પંચ ચોક્કસ નીતિ અને ધોરણોને આધારે રાજકીય પક્ષોને માન્યતા આપે છે. રાજકીય પક્ષોના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
રાષ્ટ્રીય પક્ષો: જે રાજકીય પક્ષ ઓછામાં ઓછા ચાર રાજ્યોમાંથી ચૂંટણી લડે અને છેલ્લી સામાન્ય ચૂંટણીમાં કુલ મતદાનના ઓછામાં ઓછા 4% મત મેળવે તેને રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્યતા મળે છે (દા.ત., BJP, INC, BSP).
પ્રાદેશિક પક્ષો: ચોક્કસ રાજ્ય કે પ્રદેશ પૂરતો સીમિત પ્રભાવ ધરાવતા પક્ષોને પ્રાદેશિક પક્ષ કહે છે (દા.ત., શિવસેના, AAP, DMK).
લોકશાહીમાં મતદાર જ સરકારનો સાચો સર્જક છે. 18 વર્ષ કે તેથી વધુ વયના દરેક નાગરિકને જ્ઞાતિ, ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વિના મતદાનનો અધિકાર મળે છે. સાર્વત્રિક પુખ્ત મતાધિકારમાં 'વ્યક્તિ દીઠ એક મત'નો સિદ્ધાંત છે. મતદારો પોતાની પસંદગીના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીને સરકારની રચના કરે છે. સરકાર પોતાની સત્તા ટકાવી રાખવા માટે મતદારોના અભિપ્રાયો અને લોકમત ધ્યાનમાં રાખવા બાધ્ય છે.
ભારતમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું મુક્ત, નિષ્પક્ષ અને સ્વતંત્ર રીતે સંચાલન કરવાની જવાબદારી સ્વાયત્ત 'ચૂંટણી પંચ'ની છે. ચૂંટણી પંચ નવી સંસ્થાઓને રાજકીય પક્ષ તરીકે નોંધે છે અને તેમની કામગીરી તથા મતોની ટકાવારીના આધારે તેમને રાષ્ટ્રીય કે પ્રાદેશિક પક્ષ તરીકે માન્યતા આપે છે. આ ઉપરાંત ચૂંટણી પંચ રાજકીય પક્ષોને ચૂંટણી પ્રતીકો (નિશાનીઓ) ફાળવે છે અને આચારસંહિતાનો અમલ કરાવે છે.
ક્રમ | રાષ્ટ્રીય પક્ષો | પ્રાદેશિક પક્ષો |
|---|---|---|
1 | જે પક્ષનું ક્ષેત્ર સમગ્ર દેશમાં વિસ્તરેલું હોય છે. | જે પક્ષનું કાર્યક્ષેત્ર ચોક્કસ રાજ્ય કે પ્રદેશ પૂરતું મર્યાદિત હોય છે. |
2 | ઓછામાં ઓછા ચાર રાજ્યોમાં કુલ મતદાનના 4% કે તેથી વધુ મત મેળવનાર પક્ષને આ માન્યતા મળે છે. | પોતાના રાજ્યમાં ચોક્કસ બેઠકો કે મતોની ટકાવારી મેળવનારને પ્રાદેશિક પક્ષની માન્યતા મળે છે. |
3 | ઉદાહરણ: ભારતીય જનતા પક્ષ (BJP), કોંગ્રેસ (INC). | ઉદાહરણ: આમ આદમી પાર્ટી (AAP), શિવસેના. |
ક્રમ | સંસદીય લોકશાહી | પ્રમુખીય લોકશાહી |
|---|---|---|
1 | લોકસભામાં સ્પષ્ટ બહુમતી મેળવનાર પક્ષના નેતા વડાપ્રધાન બને છે. | રાષ્ટ્રપ્રમુખ સીધા લોકો દ્વારા ચૂંટાય છે. |
2 | કારોબારી (વડાપ્રધાન અને પ્રધાનમંડળ) સંસદને જવાબદાર હોય છે. | પ્રમુખ સંસદને જવાબદાર હોતા નથી અને કારોબારીથી સ્વતંત્ર હોય છે. |
3 | ઉદાહરણ: ભારત, ગ્રેટ બ્રિટન. | ઉદાહરણ: યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા (USA). |
ક્રમ | મુદ્રિત માધ્યમો | વીજાણુ માધ્યમો |
|---|---|---|
1 | સમાચારપત્રો, સામયિકો અને પુસ્તકો જેવાં વાંચી શકાય તેવાં માધ્યમો. | રેડિયો, ટેલિવિઝન, ઇન્ટરનેટ અને મોબાઇલ જેવાં દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમો. |
2 | તેનો લાભ માત્ર સાક્ષર (ભણેલા) લોકો જ લઈ શકે છે. | નિરક્ષર (અભણ) લોકો પણ તેનો સરળતાથી લાભ લઈ શકે છે. |
3 | સમાચાર કે વિગતો વાંચીને સમજવામાં સમય લાગે છે. | ઘટનાઓનું જીવંત (Live) પ્રસારણ તરત જોઈ/સાંભળી શકાય છે. |