chapter 13

ભારત એશિયા ખંડના દક્ષિણ ભાગમાં અને હિંદ મહાસાગરના શીર્ષસ્થ સ્થાને આવેલો છે.

પ્રાચીનકાળથી જ પૂર્વ આફ્રિકા, પશ્ચિમ એશિયા, દક્ષિણ એશિયા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે સમુદ્રી માર્ગો દ્વારા ભારતનો ઘનિષ્ઠ વેપારી અને સાંસ્કૃતિક સંબંધ રહ્યો છે.

પૂર્વ તથા દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને ઑસ્ટ્રેલિયાથી આફ્રિકા તથા યુરોપને સાંકળતા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો હિંદ મહાસાગર થઈને પસાર થાય છે, જેથી ભારતનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક રીતે મોકાનું છે.

ભારતના ઉત્તર ભાગમાં હિમાલય જેવી ઊંચી પર્વતમાળા, ઉચ્ચપ્રદેશો અને ઘાટ આવેલા છે.

ઉત્તરના ભાગમાં ગંગા, યમુના અને બ્રહ્મપુત્ર જેવી નદીઓના કાંપથી બનેલાં વિશાળ મેદાનો આવેલાં છે.

દક્ષિણ ભાગમાં પ્રાચીન દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે અને તેના પૂર્વ તથા પશ્ચિમ કિનારે સાંકડાં તટીય મેદાનો આવેલાં છે.

આમ, પર્વતો, મેદાનો, ઉચ્ચપ્રદેશો અને દરિયાકિનારાના મેદાનોના મિશ્રણને કારણે ભારત વૈવિધ્યસભર ભૂપૃષ્ઠ ધરાવે છે.

ભારતના ત્રણ બાજુએ સમુદ્ર (પૂર્વમાં બંગાળાની ખાડી, પશ્ચિમમાં અરબ સાગર અને દક્ષિણે હિંદ મહાસાગર) આવેલો છે.

ઈ.સ. ૧૮૬૯માં સુએઝ નહેર શરૂ થવાથી ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનું અંતર આશરે ૭,૦૦૦ કિલોમીટર ઘટી ગયું છે.

દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા પૂર્વ એશિયા, આફ્રિકા, યુરોપ અને અમેરિકા સાથે સરળતાથી વેપાર થઈ શકતો હોવાથી ભારતનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર સરળ બન્યો છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિ સમન્વયકારી ભાવના ધરાવે છે. તેણે કોઈ પણ ધર્મ, જાતિ કે પ્રજાને તરછોડી નથી પરંતુ દરેકને આવકાર્યા છે.

ભારતમાં બહારથી આવેલી અનેક પ્રજાઓ અને સાંસ્કૃતિક તત્ત્વો ભારતીય સમાજમાં ભળી ગયાં છે.

સર્વધર્મ પ્રત્યે સમભાવ અને વિવિધતામાં એકતાના કારણે ભારત ‘સંસ્કૃતિનું સમન્વયતીર્થ’ બન્યું છે.

સ્થાન: ભારત ઉત્તર અને પૂર્વ ગોળાર્ધમાં એશિયા ખંડની દક્ષિણે આવેલો છે. તેનો અક્ષાંશીય વ્યાપ $8^\circ 4'$ થી $37^\circ 6'$ ઉત્તર અક્ષાંશ અને રેખાંશીય વ્યાપ $68^\circ 7'$ થી $97^\circ 25'$ પૂર્વ રેખાંશ વચ્ચે છે.

લંબાઈ અને પહોળાઈ: ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈ ૩,૨૧૪ કિમી અને પૂર્વથી પશ્ચિમ પહોળાઈ ૨,૯૩૩ કિમી છે.

વિસ્તાર: ભારતનો કુલ ક્ષેત્રફળ વિસ્તાર ૩૨.૮ લાખ ચોરસ કિમી છે. તે વિશ્વના કુલ ભૂમિભાગના ૨.૪૨% રોકે છે અને ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ વિશ્વમાં સાતમા ક્રમે આવે છે.

ઈ.સ. ૧૮૬૯માં સુએઝ નહેર શરૂ થવાથી ભારત અને યુરોપ વચ્ચેનું અંતર આશરે ૭,૦૦૦ કિલોમીટર ઘટી ગયું છે.

આનાથી જળમાર્ગે થતા વેપારમાં સમય અને બળતણનો મોટો બચાવ થયો છે.

યુરોપના દેશો સાથે ભારતનો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ઝડપી અને સરળ બન્યો છે.

પૃથ્વીનો ઉપરનો પોપડો ઍન્થેનોસ્ફિયરના અર્ધ-દ્રવિત ખડકો પર તરી રહ્યો છે. પેટાળમાં થતી કિરણોત્સર્ગી પ્રક્રિયાથી ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે, જે સંવનિક તરંગો સર્જે છે.

આ તરંગોને લીધે ભૂ-કવચ ફાટીને ૭ મુખ્ય મૃદાવરણીય પ્લેટોમાં વિભાજિત થાય છે.

પ્લેટો દૂર ખસે તેને 'અપસારી', નજીક આવે તેને 'અભિસારી' અને ઘસાતી ખસે તેને 'રૂપાંતરિત' પ્લેટ કહે છે.

કરોડો વર્ષો પહેલાં ભારત 'ગોંડવાનાલૅન્ડ'નો ભાગ હતો. ઇન્ડો-ઑસ્ટ્રેલિયન પ્લેટ ઉત્તર તરફ ખસીને યુરેશિયન પ્લેટ સાથે ટકરાતા ટેથિસ સમુદ્રમાંથી હિમાલય પર્વતમાળાનું નિર્માણ થયું.