ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
નિર્માણ પ્રક્રિયાના આધારે ખડકોના મુખ્ય ૩ (ત્રણ) પ્રકારો પડે છે:
આગ્નેય ખડકો
પ્રસ્તર અથવા નિક્ષિપ્ત ખડકો
રૂપાંતરિત ખડકો
ભારતમાં મુખ્યત્વે બે દ્વીપસમૂહો આવેલા છે:
લક્ષદ્વીપ દ્વીપસમૂહ: આ દ્વીપસમૂહ અરબ સાગર માં કેરળના કિનારાથી દૂર આવેલો છે. તે નાના-નાના પરવાળાના ટાપુઓથી બનેલો છે. તેનો આકાર ઘોડાની નાળ જેવો હોવાથી તેને ‘ઍટોલ’ કહેવામાં આવે છે.
અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ: આ દ્વીપસમૂહ બંગાળાની ખાડી માં આવેલો છે. અહીં ટાપુઓની સંખ્યા વધુ છે અને તે ભારતના કિનારાથી દૂર પર્વતીય હારમાળા સ્વરૂપે પથરાયેલા છે.
વિશેષતા: અંદમાન-નિકોબારમાં આવેલો ‘બૅરન’ એ ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી છે, જ્યારે તેની નજીકમાં જ ‘નારકોન્ડમ્’ સુષુપ્ત જ્વાળામુખી આવેલો છે. વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ આ ટાપુઓ ભારત માટે ખૂબ જ મહત્વના છે.
કાંપની જમીન: આ જમીનના બે પેટાપ્રકાર પડે છે - નવા કાંપની જમીન (ખદર) અને જૂના કાંપની જમીન (બાંગર). તે અત્યંત ફળદ્રુપ હોય છે. પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં જોવા મળે છે.
કાળી જમીન (રેગુર): તે દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશની ભેટ છે. તે ચીકણી, કસવાળી અને લાંબા સમય સુધી ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. કપાસના પાક માટે ઉત્તમ હોવાથી તેને ‘કપાસની કાળી જમીન’ પણ કહે છે. મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ અને કર્ણાટકમાં આવેલી છે.
રાતી જમીન: આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકો ધરાવતા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. લોહતત્ત્વના કારણે તેનો રંગ રાતો દેખાય છે. તે છિદ્રાળુ અને ઉપજાઉ હોય છે.
પડખાઉ (લેટેરાઇટ) જમીન: વધુ વરસાદને કારણે જમીનના ઉપરના સ્તરમાંથી પોષક તત્ત્વો ધોવાઈને નીચે ઊતરવાથી બને છે. જૈવિક દ્રવ્યો ઓછા હોવાથી તે ઓછી ફળદ્રુપ હોય છે.
પર્વતીય જમીન: પર્વતીય અને જંગલ વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. શિવાલિક શ્રેણીઓ પર આ જમીન ઓછી કસવાળી અને અપરિપક્વ હોય છે. મેઘાલય, ઉત્તરાખંડ, હિમાચલ પ્રદેશ અને લદ્દાખ-કશ્મીરમાં જોવા મળે છે.
રણપ્રકારની જમીન: શુષ્ક અને અર્ધશુષ્ક વિસ્તારો જેવાં કે રાજસ્થાન, ગુજરાત, પંજાબ અને હરિયાણામાં જોવા મળે છે. તેમાં ક્ષારકણોની અધિકતા અને જૈવિક પદાર્થોની અછત હોય છે.
સામાન્ય રીતે ખનીજોનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ કરવામાં આવે છે:
ધાતુમય ખનીજો (ધાત્વિક ખનિજો):
(અ) કીમતી ધાતુમય ખનીજો: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ.
(બ) હલકી ધાતુમય ખનીજો: મૅગ્નેશિયમ, બૉક્સાઇટ, ટીટાનિયમ.
(ક) સામાન્ય ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો: લોખંડ, તાંબું, સીસું, જસત, કલાઈ, નિકલ.
(ડ) મિશ્રધાતુ રૂપે વપરાતાં ખનીજો: ક્રોમિયમ, મેંગેનીઝ, ટંગસ્ટન, વેનેડિયમ.
અધાતુમય ખનીજો (અધાત્વિક ખનિજો): ચૂનાના ખડકો, ચોક, ઍસ્બેસ્ટોસ, અબરખ, ફ્લોરસ્પાર, જિપ્સમ (ચિરોડી), સલ્ફર, હીરા વગેરે.
સંચાલન શક્તિ માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં ખનીજો: કોલસો, ખનીજતેલ, કુદરતી વાયુ, યુરેનિયમ, થોરિયમ વગેરે.