ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
| હિમાલયની નદીઓ | દ્વીપકલ્પીય નદીઓ |
|---|---|
| આ નદીઓ કાયમી (બારેમાસ) વહેતી નદીઓ છે. | આ નદીઓ મોસમી (ચોમાસા આધારિત) છે. |
| ચોમાસામાં વરસાદ અને ઉનાળામાં બરફ પીગળવાથી તેમાં જળપ્રવાહ રહે છે. | શુષ્ક ઋતુ (ઉનાળા) દરમિયાન તેનો પ્રવાહ ઘટી જાય છે કે બંધ થઈ જાય છે. |
| આ નદીઓની લંબાઈ વધુ છે અને તે ઊંડી કોતરો બનાવે છે. | આ નદીઓની લંબાઈ ઓછી છે અને તે છીછરી છે. |
| ઉદાહરણ: સિંધુ, ગંગા, બ્રહ્મપુત્ર. | ઉદાહરણ: નર્મદા, તાપી, ગોદાવરી, કૃષ્ણા. |
જળ-પરિવાહ: જળ-પરિવાહ શબ્દ એ એક ક્ષેત્રની નદીતંત્રની વ્યવસ્થિત પ્રણાલી માટે વપરાય છે. જેમાં એક મુખ્ય નદી અને તેની શાખા નદીઓ જુદી જુદી દિશાએથી આવીને જોડાય છે.
જળ વિભાજક: કોઈ પર્વત કે ઉચ્ચભૂમિ નદીઓના જળ-પરિવાહને કે વહેણને એકબીજાથી અલગ કરે છે, તેને જળ વિભાજક કહે છે. (દા.ત. અંબાલા શહેર એ ગંગા અને સિંધુ નદી વચ્ચે જળ વિભાજકનું કામ કરે છે.)
સરોવરોમાં વધારે પ્રમાણમાં જળ સંચિત કરી શકાય છે, જેનો ઉપયોગ સિંચાઈ અને પીવાના પાણી તરીકે થાય છે.
ચોમાસામાં પૂર નિયંત્રણમાં અને દુષ્કાળ વખતે પાણી મેળવવામાં ઉપયોગી થાય છે.
બંધો દ્વારા રચાયેલાં સરોવરોનો ઉપયોગ જળવિદ્યુત ઉત્પાદન માટે થાય છે.
સરોવરો કુદરતી સૌંદર્યમાં વધારો કરે છે, જેથી તે પ્રવાસન સ્થળો, સહેલગાહ અને મત્સ્ય પ્રવૃત્તિ માટે ખૂબ ઉપયોગી છે.
જળ-પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે કડક નિયમોનું આકરા હાથે પાલન કરાવવું જોઈએ.
રાષ્ટ્રીય નદી સંરક્ષણ યોજના (NRCP) દ્વારા જળ શુદ્ધીકરણના કાર્યક્રમો વેગવંત બનાવી અમલી કરવા જોઈએ.
ઔદ્યોગિક એકમો પોતાનું પ્રદૂષિત કે રાસાયણિક જળ નદીઓમાં ન છોડે તે માટે શુદ્ધિકરણના કડક નિયમો બનાવવા જોઈએ.
ઘરનો કચરો કે ગટરનું પાણી નદીના પાણીમાં ન ભળે તેની દરેક નાગરિકે કાળજી રાખવી જોઈએ.
ગોદાવરી નદી દ્વીપકલ્પીય (દક્ષિણ ભારતની) નદીઓમાં સૌથી મોટી નદી છે.
તેની લંબાઈ (લગભગ 1465 કિમી) સૌથી વધુ છે અને તેનું બેસીન ક્ષેત્ર પણ દક્ષિણ ભારતમાં સૌથી વિસ્તૃત છે.
આ લાંબા પ્રવાહ માર્ગ અને વિશાળ ક્ષેત્રના કારણે ગોદાવરીને ‘દક્ષિણની ગંગા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ઉદ્ગમ અને પ્રવાહ: હિમાલયની ગંગોત્રી હિમનદીમાંથી નીકળેલી ભાગીરથી અને અલકનંદા દેવપ્રયાગ (ઉત્તરાખંડ) માં ભળે છે. પહાડી પ્રદેશો છોડી ગંગા હરિદ્વાર આગળથી મેદાની પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે.
શાખા નદીઓ: હિમાલયમાંથી આવતી યમુના, ઘાઘ્રા, ગંડક અને કોસી તેને મળે છે. યમુના યમનોત્રીમાંથી નીકળી અલાહાબાદ પાસે ગંગામાં ભળે છે. દ્વીપકલ્પમાંથી નીકળતી ચંબલ, બેતવા (યમુનાને) અને શોણ (ગંગાને) મળે છે.
મુખપ્રદેશ અને સુંદરવન: બાંગ્લાદેશમાં ગંગાને ‘પદ્મા’ કહે છે. ત્યાં તે બ્રહ્મપુત્રને મળતાં સંયુક્ત પ્રવાહ ‘મેઘના’ નામે ઓળખાય છે. ગંગા-બ્રહ્મપુત્રનો મુખત્રિકોણ પ્રદેશ અત્યંત ફળદ્રુપ છે, જેને ‘સુંદરવન’ કહે છે. ગંગાની કુલ લંબાઈ 2500 કિમીથી વધુ છે.
ઉદ્ગમ: નર્મદા નદી મધ્યપ્રદેશના અમરકંટક નામના પહાડી વિસ્તારમાંથી નીકળે છે.
પ્રવાહ લક્ષણો: તે પશ્ચિમ બાજુએ એક ફાટ-ખીણમાં થઈને વહે છે. જબલપુર પાસે સંગેમરમરના ખડકાળ પ્રદેશમાંથી વહેતી વખતે તે તીવ્ર ઢોળાવને કારણે ‘ધૂંઆધાર’ નામના જળધોધની રચના કરે છે.
વિસ્તાર અને લંબાઈ: નર્મદાની શાખા નદીઓ કાટખૂણે મળે છે. આ નદીનો બેસીન મુખ્યત્વે મધ્યપ્રદેશ અને ગુજરાતમાં વ્યાપ્ત છે. નર્મદા નદીની કુલ લંબાઈ લગભગ 1312 કિમી છે.
કૃષ્ણા બેસીન:
ઉદ્ગમ: તે મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમઘાટના મહાબળેશ્વર પાસેથી નીકળે છે.
લંબાઈ અને શાખાઓ: તેની લંબાઈ લગભગ 1400 કિમી છે. તેને તુંગભદ્રા, કોયના, ઘાટપ્રભા, મુસી અને ભીમા જેવી શાખા નદીઓ મળે છે.
વિસ્તાર: તેનું બેસીન ક્ષેત્ર મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશમાં ફેલાયેલું છે.
કાવેરી બેસીન:
ઉદ્ગમ: તે પશ્ચિમઘાટની બ્રહ્મગિરિ પર્વતમાળામાંથી નીકળે છે.
લંબાઈ અને શાખાઓ: તેની લંબાઈ લગભગ 760 કિમી છે. અમરાવતી, ભવાની, હેમાવતી અને કાલિન તેની શાખા નદીઓ છે.
અંત અને વિસ્તાર: તે તમિલનાડુના કુડલૂરના દક્ષિણે બંગાળાની ખાડીને મળે છે. તેનું બેસીન ક્ષેત્ર કેરળ, કર્ણાટક અને તમિલનાડુમાં છે.