ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
હિમાલય પર્વતમાળા શિયાળામાં ઉત્તર એશિયા અને મધ્ય એશિયા તરફથી આવતા અતિશય ઠંડા અને બરફીલા પવનોને રોકે છે.
આ પવનોને રોકીને હિમાલય ભારતને સખત અને કાતિલ ઠંડીથી બચાવે છે, જેથી તે ભારતની કુદરતી રક્ષણાત્મક દીવાલ ગણાય છે.
આ પવનો ઉત્તર ગોળાર્ધના ઉષ્ણ કટિબંધીય ગુરુદાબપટના ભારે દબાણ પટાઓ દ્વારા સર્જાય છે.
પૃથ્વીના ધરીભ્રમણને લીધે આ પવનો થોડા મરડાઈને વિષુવવૃત્ત તરફ વાય છે.
ભૂતકાળમાં દરિયાઈ માર્ગે થતા વેપાર માટે પઢવાળા વહાણોને આ પવનોનો લાભ મળતો હોવાથી તેને ‘વ્યાપારી પવનો’ (Trade Winds) કહે છે.
શીતઋતુ (શિયાળો): ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી
ઉષ્ણઋતુ (ઉનાળો): માર્ચથી મે
વર્ષાઋતુ (ચોમાસું): જૂનથી સપ્ટેમ્બર
નિવર્તન ઋતુ (પાછા ફરતા મોસમી પવનોની ઋતુ): ઓક્ટોબરથી નવેમ્બર
ભારતના દક્ષિણના દ્વીપકલ્પીય આકારને લીધે નૈઋત્યના મોસમી પવનો બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે:
અરબ સાગર પરથી આવતા મોસમી પવનો
બંગાળાની ખાડી પરથી આવતા મોસમી પવનો
સમુદ્ર સપાટીથી વાતાવરણમાં જેમ ઊંચે જઈએ તેમ હવાનું દબાણ અને તાપમાન ઘટતું જાય છે.
સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પૃથ્વી સપાટીથી ઊંચે જતાં દર 165 મીટરે 1° C અથવા 1000 મીટરે 6.5° C તાપમાન ઘટે છે.
ઊંચાઈ વધવાને કારણે ભેજવાળી હવા ઠંડી બને છે અને વરસાદ આપે છે, જેના કારણે ઊંચા પહાડી વિસ્તારોમાં ઠંડક રહે છે.
ઓક્ટોબર માસમાં ભાદરવાના તાપને લીધે ઊંચું તાપમાન અને હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધવાથી હવામાન અસ્વસ્થતાભર્યું (ઉકળાટવાળું) બની જાય છે.
આ સ્થિતિને ગુજરાતમાં ‘ભાદરવી તાપ’ અને સામાન્ય રીતે ‘ઑક્ટોબર હીટ’ (October Heat) કહે છે.
આ પવનો પ્રથમ પશ્ચિમ બંગાળ, બાંગ્લાદેશ થઈને મેઘાલય અને અસમમાં પ્રવેશે છે.
મેઘાલયના ગારો, ખાલી અને જૈંતિયા ટેકરીઓમાં ભારે વરસાદ આપે છે.
ત્યારબાદ આ પવનો પશ્ચિમ તરફ વળીને બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને હરિયાણા સુધી પહોંચીને વરસાદ લાવે છે.
ભારતીય આબોહવા પર વિશિષ્ટ વૈશ્વિક ઘટનાઓ અસર કરે છે, જે નીચે મુજબ છે:
જૅટ સ્ટ્રીમ (Jet Stream)
પશ્ચિમી વિક્ષોભ (Western Disturbances)
અલ-નીનો (El-Nino)
આઈ.ટી.સી.ઝોન (ITCZ - આંતર ઉષ્ણ કટિબંધીય અભિસરણ ક્ષેત્ર)
પૃથ્વીનું પરિક્રમણ (કક્ષાભ્રમણ): પૃથ્વી સૂર્યની ચારેબાજુ પરિક્રમણ કરે છે, જે ઋતુ-પરિવર્તનનું મુખ્ય કારણ છે.
ધરી નમન: પૃથ્વી પોતાની ધરી પર 23.5° નમેલી છે અને કક્ષા સાથે 66.5° નો ખૂણો બનાવે છે.
સૂર્યપ્રકાશનું પ્રમાણ: ધરી નમનને કારણે વર્ષ દરમિયાન જે ભાગ સૂર્ય તરફ નમેલો રહે છે ત્યાં સૂર્યના કિરણો સીધા પડે છે અને દિવસ લાંબો હોય છે, જેથી ત્યાં ઉનાળો અનુભવાય છે. જ્યારે વિરુદ્ધ ભાગમાં સૂર્યના કિરણો ત્રાંસા પડે છે અને દિવસ ટૂંકો હોય છે, ત્યાં શિયાળો અનુભવાય છે.
અક્ષાંશ: પૃથ્વી સપાટી પર આબોહવાના પ્રકાર અક્ષાંશ પ્રમાણે બદલાય છે. વિષુવવૃત્તની આસપાસ સૂર્યના કિરણો લંબ પડતા હોવાથી ગરમી વધુ પડે છે, જ્યારે ધ્રુવો તરફ તાપમાન ઘટતું જાય છે.
સમુદ્રથી અંતર: જમીન અને પાણીની ગરમી ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા અલગ-અલગ છે. સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોમાં 'સમ' (મધ્યમ) અને સમુદ્રથી દૂર અંદરના ભૂમિભાગોમાં 'વિષમ' (અતિશય ગરમ કે ઠંડી) આબોહવા રહે છે.
સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ: સમુદ્રસપાટીથી જેમ ઊંચે જઈએ તેમ હવામાનનું દબાણ અને તાપમાન ઘટે છે (દર ૧૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ તાપમાન સરેરાશ ૬.૫° C ઘટે છે). તેથી ઊંચા પહાડી વિસ્તારોમાં ઠંડક રહે છે.
વાતાવરણીય દબાણ અને પવનો: પ્રદેશમાં સર્જાતા ભારે અને હલકા દબાણના પટ્ટાને કારણે વાતા પવનો વરસાદ અને તાપમાનના વિતરણ પર સીધી અસર કરે છે.
અક્ષાંશ: પૃથ્વી સપાટી પર આબોહવાના પ્રકાર અક્ષાંશ પ્રમાણે બદલાય છે. વિષુવવૃત્તની આસપાસ સૂર્યના કિરણો લંબ પડતા હોવાથી ગરમી વધુ પડે છે, જ્યારે ધ્રુવો તરફ તાપમાન ઘટતું જાય છે.
સમુદ્રથી અંતર: જમીન અને પાણીની ગરમી ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા અલગ-અલગ છે. સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોમાં 'સમ' (મધ્યમ) અને સમુદ્રથી દૂર અંદરના ભૂમિભાગોમાં 'વિષમ' (અતિશય ગરમ કે ઠંડી) આબોહવા રહે છે.
સમુદ્રસપાટીથી ઊંચાઈ: સમુદ્રસપાટીથી જેમ ઊંચે જઈએ તેમ હવામાનનું દબાણ અને તાપમાન ઘટે છે (દર ૧૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ તાપમાન સરેરાશ ૬.૫° C ઘટે છે). તેથી ઊંચા પહાડી વિસ્તારોમાં ઠંડક રહે છે.
વાતાવરણીય દબાણ અને પવનો: પ્રદેશમાં સર્જાતા ભારે અને હલકા દબાણના પટ્ટાને કારણે વાતા પવનો વરસાદ અને તાપમાનના વિતરણ પર સીધી અસર કરે છે.
સમયગાળો: ભારતમાં ડિસેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન શીતઋતુ (શિયાળો) ગણવામાં આવે છે.
પવનો અને હવામાન: આ સમયે સૂર્યના કિરણો દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સીધા પડતા હોવાથી ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલા ભારતમાં સૂર્યના ત્રાંસા કિરણો પડે છે. મધ્ય એશિયામાંથી આવતા ઠંડા અને સૂકા પવનોને કારણે હવામાન ઠંડું અને વાદળરહિત સ્વચ્છ રહે છે.
ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતનો તફાવત: ઉત્તર ભારત સમુદ્રથી દૂર હોવાથી ત્યાં કાતિલ ઠંડી પડે છે અને દિલ્હી કે શિમલા જેવા પ્રદેશોમાં તાપમાન ખૂબ નીચું જાય છે. જ્યારે દક્ષિણ ભારત દ્વીપકલ્પીય અને વિષુવવૃત્તથી નજીક હોવાથી ત્યાં શિયાળો સૌમ્ય રહે છે.
વરસાદ (માવઠું): શિયાળામાં ઉત્તર-પૂર્વના મોસમી પવનો બંગાળાની ખાડી પરથી ભેજ લઈને તમિલનાડુના કોરોમંડલ તટ પર વરસાદ આપે છે. ઉપરાંત પશ્ચિમી વિક્ષોભ (Western Disturbances) ને લીધે ઉત્તર ભારતમાં અને ક્યારેક ગુજરાતમાં કમોસમી વરસાદ પડે છે, જેને ‘માવઠું’ કહે છે.
ખોરાક અને પોશાક: વધુ ઠંડીવાળા પ્રદેશોમાં લોકો ગરમ અને ઊની વસ્ત્રો પહેરે છે તથા શરીરને ગરમી આપે તેવો ખોરાક લે છે, જ્યારે ગરમ આબોહવાવાળા ક્ષેત્રોમાં સુતરાઉ અને હળવાં કપડાંનો ઉપયોગ થાય છે.
રહેઠાણ: ભારે વરસાદવાળા પ્રદેશોમાં (જેમ કે અસમ અને મેઘાલય) ઘરોના છાપરાં તીવ્ર ઢાળવાળાં બનાવવામાં આવે છે, જેથી પાણી ઝડપથી વહી જાય.
ખેતી અને વ્યવસાય: દેશની મોટા ભાગની ખેતી મોસમી વરસાદ પર આધારિત છે. મોસમી પવનોની અનિયમિતતા કે અનિશ્ચિતતાને કારણે ખેતીના પાક અને ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ પર સીધી અસર થાય છે.
રોજિંદુ જીવન: અતિશય ગરમી (લૂ) કે અતિશય ઠંડીને કારણે માનવ કાર્યક્ષમતા ઘટે છે અને સ્વાસ્થ્ય પર વિપરીત અસરો થાય છે.