ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ભારતમાં ભૂપૃષ્ઠ (પર્વતો, ઉચ્ચપ્રદેશો, મેદાનો, રણપ્રદેશો), જુદા જુદા પ્રકારની જમીન (કાંપની, કાળી, પહાડી, રણ પ્રકારની), તાપમાન, સૂર્યપ્રકાશ, ભેજ અને વરસાદના અસમાન વિતરણના કારણે વૈવિધ્યસભર કુદરતી વનસ્પતિ જોવા મળે છે.
વરસાદ અને હવામાન: જંગલો વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે, હવાને શુદ્ધ કરે છે અને વાતાવરણને વિષમ બનતું અટકાવે છે.
પર્યાવરણીય સંતુલન: તે ઓક્સિજન વાયુ પૂરો પાડે છે, કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું શોષણ કરે છે, પૂર નિયંત્રણ કરે છે, જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે, રણને આગળ વધતું અટકાવે છે અને ભૂમિગત જળ જાળવી રાખે છે.
દેશમાં વિવિધ બહુહેતુક યોજનાઓ, સડકોનું નિર્માણકાર્ય, ઇમારતી અને બળતણ માટે લાકડું મેળવવાની પ્રવૃત્તિ, ઝૂમ-ખેતી (સ્થળાંતરિત ખેતી), દાવાનળ (જંગલની આગ), વસ્તી વધારો અને શહેરીકરણ જેવાં કારણોથી જંગલોનો વિનાશ થઈ રહ્યો છે.
જંગલોના વિનાશથી પર્યાવરણની સમતુલા ખોરવાય છે.
વરસાદનું પ્રમાણ ઘટવું, દુષ્કાળ, ગ્લોબલ વૉર્મિંગ (વૈશ્વિક તાપવૃદ્ધિ), ગ્રીન હાઉસ ઈફેક્ટ (હરિતગૃહ પ્રભાવ), રણીકરણ વધવું અને વન્યજીવો નિરાશ્રિત થવા જેવી વિપરીત અસરો ઊભી થાય છે.
આ જંગલો ગરમ અને ભેજવાળા પ્રદેશોમાં આવેલાં હોય છે. અહીંના જંગલોમાં વૃક્ષોની પાનખર માટેની કોઈ એક ચોક્કસ ઋતુ હોતી નથી. વૃક્ષો બારેમાસ લીલાંછમ રહેતાં હોવાથી તેને ‘નિત્ય લીલાં જંગલો’ કહે છે.
ભારતમાં આબોહવા, જમીન અને વરસાદના આધારે જંગલોના મુખ્ય ૫ પ્રકાર પડે છે:
ઉષ્ણ કટિબંધીય વરસાદી જંગલો: ૨૦૦ સેમીથી વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં આવેલા બારેમાસ લીલાં રહેતાં જંગલો (ઉદા. મેહોગની, અબનૂસ, રોઝવુડ, રબર).
ઉષ્ણ કટિબંધીય ખરાઉ જંગલો: ૭૦ થી ૨૦૦ સેમી વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં મોસમ પ્રમાણે પાન ખેરવતાં જંગલો (ઉદા. સાગ, સાલ, સીસમ, ચંદન, વાંસ).
ઉષ્ણ કટિબંધીય કાંટાળાં જંગલો: ૭૦ સેમી કરતાં ઓછા વરસાદવાળા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના શુષ્ક પ્રદેશોમાં આવેલાં જંગલો (ઉદા. બોરડી, બાવળ, થોર, ખીજડો).
સમશીતોષ્ણ કટિબંધીય જંગલો અને ઘાસનાં મેદાનો (હિમાલયની વનસ્પતિ): ઊંચાઈ મુજબ સમશીતોષ્ણ, શંકુદ્રુમ અને આલ્પાઈન વનસ્પતિ (ઉદા. ઓક, દેવદાર, પાઈન, સિલ્વર ફર).
ભરતીનાં જંગલો (મેન્ગ્રેવ): દરિયાકિનારે અને નદીઓના મુખત્રિકોણ પ્રદેશોમાં દલદલીય જમીનમાં થતાં જંગલો (ઉદા. સુંદરી અને ચેર).
ઇમારતી અને વેપારી લાકડું: સાગ અને સાલમાંથી ફર્નિચરનું લાકડું મળે છે. દેવદાર અને ચીડના લાકડામાંથી રમત-ગમતના સાધનો તથા પેકિંગની પેટીઓ બને છે. સુંદરીના લાકડામાંથી હોડી બનાવાય છે.
ઔષધીય ઉપયોગિતા: સર્પગંધા (હાઈ બીપી), તુલસી (શરદી-ઉધરસ), લીમડો (જીવાણુ પ્રતિરોધક), અર્જુન સાદડ (હૃદયરોગ), હરડે અને આમળાં જેવી વનસ્પતિઓ દવામાં વપરાય છે.
અન્ય ગૌણ પેદાશો: ચીડના રસમાંથી ટર્પેન્ટાઇન, સુગંધી તેલ (ચંદન), વાંસમાંથી ટોપલા-ટોપલી, ખાખરાના પાનમાંથી પતરાળાં-પડિયા, ટીમરૂના પાનમાંથી બીડી અને ખેરના લાકડામાંથી કાથો મળે છે. લાખ, રાળ, ગુંદર, રબર અને મધ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
જંગલો રાષ્ટ્રીય સંસાધન છે તે અંગે નાગરિકોમાં નૈતિક ફરજની સમજ કેળવવી.
ગેરકાયદેસર વૃક્ષછેદન અટકાવવું અને કડક સજા કરવી.
સામાજિક વનીકરણ અને વનમહોત્સવ જેવા કાર્યક્રમોમાં લોકભાગીદારી વધારી પડતર જમીન તથા સડકો-રેલવેની આસપાસ વૃક્ષારોપણ કરવું.
પર્યાવરણીય શિક્ષણ, અભ્યાસક્રમો અને વિશેષ દિવસોની ઉજવણી દ્વારા જાગૃતિ લાવવી.
જંગલોમાં દવાનળ (આગ) ન લાગે તે માટે તકેદારી રાખવી અને આગ લાગે તો ત્વરિત શમન કરવું.
બળતણના લાકડાના સ્થાને સૌર ઊર્જા, બાયો ઊર્જા અને પવન ઊર્જા જેવા પુનઃપ્રાપ્ય સ્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો.
| અ | બ |
|---|---|
| (A) ઉષ્ણ કટિબંધીય વરસાદી જંગલો | 1. ચેર |
| (B) ઉષ્ણ કટિબંધીય કાંટાળાં જંગલો | 2. દેવદાર |
| (C) ભરતીનાં જંગલો | 3. બાવળ |
| (D) શંકુદ્રુમ જંગલો | 4. મૅહોગની |