ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
જીવસૃષ્ટિની લાક્ષણિકતાઓ અને વસવાટના આધારે ભારતને ૯ પ્રાણી-ભૌગોલિક ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે:
હિમાલય પ્રદેશ
લડાખ અને શુષ્ક શીત ક્ષેત્ર
હિમાલયનું વનાચ્છાદિત નીચલું ક્ષેત્ર
હિમાલયનાં વનસ્પતિવિહીન ઊંચાં ક્ષેત્રો
ઉત્તરનું મેદાન
રાજસ્થાનનો રણપ્રદેશ
દ્વીપકલ્પીય ઉચ્ચપ્રદેશ
સમુદ્રકિનારો
નીલગિરીની પહાડીઓ
જંગલોના સતત ઘટતા વિસ્તારના કારણે વન્યજીવો પોતાના કુદરતી આવાસ ગુમાવીને નિરાશ્રિત બન્યા છે.
ખાલ, માંસ, દાંત, વાળ અને હાડકાં મેળવવા માટે થતો બિનકાયદેસર શિકાર એક મોટી સમસ્યા છે.
જંગલોમાં પાલતુ પશુઓના અતિચરાણથી તૃણાહારી પ્રાણીઓને ખોરાકની અછત સર્જાય છે, જેથી માંસભક્ષી પ્રાણીઓ શિકારની શોધમાં માનવવસ્તી તરફ આવી ચડે છે.
માનવ અને વન્યજીવો વચ્ચેના સંઘર્ષમાં વન્યજીવો જીવ ગુમાવે છે. ઉપરાંત પ્રદૂષણ, ખેતીમાં જંતુનાશકોનો વપરાશ અને દૂષિત ખોરાક (જેમ કે ડાયક્લોફેન્સ દવાવાળું માંસ ખાવાથી ગીધ નામશેષ થવા) થી વન્યજીવો પર મોટું સંકટ ઊભું થયું છે.
વાઘ પરિયોજના (પ્રોજેક્ટ ટાઇગર): દેશમાં વાઘની ઘટતી સંખ્યા અટકાવવા ૧૯૭૩માં શરૂ કરાઈ, જેમાં હાલ ૪૮ આરક્ષિત વિસ્તારો છે.
સિંહ પરિયોજના: માત્ર ગીરના જંગલમાં સીમિત રહી ગયેલા એશિયાઈ સિંહોના સંરક્ષણ માટે ૧૯૭૨માં ગીરમાં આ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી.
અન્ય પરિયોજનાઓ: કશ્મીરી બારાસિંગા હરણ માટે હંગૂલ પરિયોજના, ખારા પાણીના મગરમચ્છ માટે મગરમચ્છ પરિયોજના, અને ભારતીય ગેંડા પરિયોજના તથા હિમદીપડા પરિયોજના મુખ્ય છે.
સમગ્ર વિશ્વમાં નોંધાયેલી ૧૫ લાખ જીવસૃષ્ટિની પ્રજાતિઓમાંથી ૮૧,૨૫૧ પ્રજાતિઓ ભારતમાં જોવા મળે છે. જૈવ વૈવિધ્યની દૃષ્ટિએ ભારત વિશ્વમાં છઠ્ઠું સ્થાન ધરાવે છે.
સસ્તન અને પહાડી પ્રાણીઓ: દક્ષિણના વર્ષાવનોમાં એશિયાઈ હાથી, બ્રહ્મપુત્રના દલદલમાં એકશિંગી ગેંડા, હિમાલયમાં હિમદીપડા, કશ્મીરમાં કસ્તૂરી મૃગ અને જંગલી બકરીઓ જોવા મળે છે.
રાંઝણ/રણ અને ઘાસભૂમિ: મધ્ય ભારત અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વાઘ, કચ્છના રણમાં ઘુડખર અને સુરખાબ તથા ઘાસભૂમિમાં ઘોરાડ (ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટાર્ડ) જોવા મળે છે.
પક્ષીઓ અને જળચર જીવો: પશ્ચિમઘાટમાં ઊડતી ખિસકોલી અને શિયાળામાં ઠંડા પ્રદેશોમાંથી સાઇબેરિયન ક્રેન, પેલીકન જેવા યાયાવર પક્ષીઓ આવે છે. દરિયાઈ જીવોમાં પરવાળાં, ડૉલ્ફિન, શાર્ક, ડુગોંગ, ઑક્ટોપસ અને રાજાનાગ જેવા સરિસૃપોનો સમાવેશ થાય છે.
જંગલ વિસ્તારોની જાળવણી કરી તેના સંરક્ષણ માટે લાંબા ગાળાનું ચુસ્ત આયોજન કરવું અને સખત કાયદા બનાવી કડક અમલીકરણ કરવું.
શાળાઓના પાઠ્યક્રમોમાં પર્યાવરણ અને વન્યજીવ જાગૃતિના વિષયો ઉમેરવા તથા સામાજિક સંસ્થાઓ દ્વારા જનજાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવા.
કોઈ પણ વિકાસ યોજના શરૂ કરતા પહેલાં તેની પર્યાવરણ અને જીવસૃષ્ટિ પર પડનારી અસરો તપાસવી.
જંગલ બહારના મોટાં વૃક્ષો કપાતાં અટકાવવા અને જળપ્લાવિત વિસ્તારો (વેટલૅન્ડ) ની જાળવણી કરવી.
ખેતીમાં જંતુનાશક દવાઓને બદલે જૈવિક કીટનાશકોનો વપરાશ વધારવો અને જંગલોના દાવાનળને કાબૂમાં લેવા સાવચેતીનું આયોજન કરવું.