ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ભૂમિકા: પશ્ચિમ યુરોપના દેશોમાં સામ્રાજ્યવાદની ભૂખ અને પ્રદેશ મેળવવાની લાલસા બહુ વધારે હતી. તેમણે એશિયા અને આફ્રિકાના નબળા દેશો પર પોતાની સત્તા સ્થાપવાનું શરૂ કર્યું.
એશિયામાં સંસ્થાનવાદ: ઇંગ્લેન્ડે ભારતમાં પગ જમાવ્યા પછી શ્રીલંકા, મ્યાનમાર (બર્મા), સિંગાપુર અને મલાયા પોતાના કબજામાં લીધા. અફીણના વેપારના કારણે ઇંગ્લેન્ડ અને ચીન વચ્ચે 'અફીણ વિગ્રહો' (1839-42) થયા, જેમાં ચીનની હાર થઈ અને ઇંગ્લેન્ડને 5 નવા બંદરો મળ્યા. ચીનની નબળાઈનો લાભ લઈ જાપાન, રશિયા, જર્મની, ફ્રાન્સ વગેરે દેશોએ પણ ત્યાં પગપેસારો કર્યો. એશિયાના રણ વિસ્તારમાં ખનીજ તેલ નીકળતા ઇંગ્લેન્ડ, જર્મની, રશિયા અને અમેરિકાએ ઈરાન, ઈરાક, કુવૈત અને સાઉદી અરેબિયામાં તેલ કંપનીઓ સ્થાપી.
આફ્રિકામાં સંસ્થાનવાદ: 15મી સદીના અંતમાં સૌપ્રથમ ડચ પ્રજાએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં મથક સ્થાપ્યું. તે પછી ઇંગ્લેન્ડે કેપમાં અને ફ્રાન્સે અલ્જિરિયામાં વેપારી મથકો સ્થાપ્યાં. બેલ્જિયમના રાજા લિયોપોલ્ડે કોંગોનો મોટો પ્રદેશ પડાવી લીધો. જર્મની, ઇટાલી અને સ્પેને પણ આફ્રિકાના જુદા જુદા ભાગો પર કબજો કર્યો. છેલ્લે, 1884-85માં બર્લિન પરિષદમાં યુરોપના દેશોએ આખું આફ્રિકા આપસમાં વહેંચી લીધું.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ (1 ઑગસ્ટ 1914) થવા પાછળ કોઈ એક કારણ નહોતું, પણ નીચેના મુખ્ય પરિબળો જવાબદાર હતા:
ફ્રેન્કફર્ટની સંધિ (1871): જર્મનીએ સેડાનની લડાઈમાં ફ્રાન્સને હરાવીને તેની પાસેથી આલ્સેસ અને લોરેન્સ નામના બે સમૃદ્ધ પ્રદેશો પડાવી લીધા હતા. ફ્રાન્સ આ અપમાન ભૂલ્યું નહોતું, જે યુદ્ધનું મુખ્ય કારણ બન્યું.
આર્થિક પરિબળ: ઓગણીસમી સદીના અંતમાં જર્મનીએ એશિયા-આફ્રિકાના બજારોમાં ઇંગ્લેન્ડ અને ફ્રાન્સ કરતાં સસ્તો માલ વેચવા માંડ્યો, જેનાથી ઇંગ્લેન્ડ અને જર્મની વચ્ચે તીવ્ર આર્થિક હરીફાઈ શરૂ થઈ.
લશ્કરવાદ: યુરોપના દેશોએ પોતાનો પ્રદેશ વધારવા સૈન્ય અને હથિયારો વધાર્યા. જર્મની, ઇટાલી અને જાપાન જેવા દેશોમાં ફરજિયાત લશ્કરી તાલીમ શરૂ થઈ.
જૂથબંધી અને ગુપ્ત સંધિઓ: વિશ્વ બે જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું હતું. એક તરફ જર્મની, ઓસ્ટ્રિયા, હંગેરી અને તુર્કસ્તાનનું જૂથ હતું, તો બીજી તરફ ઇંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ, રશિયા અને જાપાનનું જૂથ હતું. આનાથી પરસ્પર શંકા અને દુશ્મનાવટ વધી.
ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ: યુરોપના નેતાઓએ પોતાની પ્રજાને બીજા દેશો પ્રત્યે નફરત અને પોતાના દેશ પ્રત્યે ઉગ્ર દેશભક્તિના પાઠ ભણાવ્યા. જર્મનીનો રાજા કૈસર વિલિયમ બીજો "વિશ્વ પ્રભુત્વ" (આખી દુનિયા પર રાજ કરવું) ની નીતિમાં માનતો હતો.
તાત્કાલિક કારણ: ઓસ્ટ્રિયાના રાજકુમાર અને તેમની પત્નીની સર્બિયાની 'બ્લેક હેન્ડ' નામની ઉગ્રવાદી સંસ્થાના સભ્યે ગોળી મારીને હત્યા કરી. આથી ઓસ્ટ્રિયાએ સર્બિયા સામે યુદ્ધ જાહેર કર્યું અને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું.
11 નવેમ્બર 1918ના રોજ યુદ્ધ પૂરું થતાં નીચે મુજબના મોટા પરિણામો આવ્યા:
જાનમાલનું મોટું નુકસાન: આશરે 6.5 કરોડ લોકોએ ભાગ લીધો, જેમાંથી 1 કરોડ લોકો મૃત્યુ પામ્યા, 2 કરોડ ઘવાયા અને 70 લાખ લોકો કાયમ માટે અપંગ બન્યા. યુદ્ધ પછી રોગચાળો અને ભૂખમરો ફેલાયો.
સામાજિક બદલાવ: પુરુષો યુદ્ધમાં હોવાથી સ્ત્રીઓએ ઘરની બહાર આવીને કારખાના અને વ્યવસાયો સંભાળ્યા. આનાથી તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધ્યો અને દુનિયામાં 'સ્ત્રી-મતાધિકાર' (મહિલાઓને વોટ આપવાનો અધિકાર) ની માંગ ઊભી થઈ. ચીજવસ્તુઓની અછત, મોંઘવારી અને હડતાલો જેવી સમસ્યાઓ વધી.
વર્સેલ્સની સંધિ (જૂન 1919): પેરિસમાં શાંતિ સંમેલન ભરાયું જેમાં જર્મનીને યુદ્ધ માટે જવાબદાર ગણવામાં આવ્યું. તેના પર 6.5 અબજ પાઉન્ડનો ભારે દંડ લાદવામાં આવ્યો, તેના સમૃદ્ધ પ્રદેશો (રુહૂર પ્રાંત, આલ્સેસ-લોરેન્સ) ફ્રાન્સને આપી દેવાયા અને તેનું લશ્કર તોડી નાખવામાં આવ્યું. આ અપમાનજનક શરતો બંદૂકની અણીએ મંજૂર રખાવાઈ.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના બીજ: વિજેતા દેશોએ હારેલા દેશો સાથે ખૂબ જ ખરાબ અને વેરભાવવાળી સંધિ કરી હતી. રશિયા અને અમેરિકા પણ રાષ્ટ્રસંઘમાં જોડાયા નહીં, આથી આ શાંતિ પ્રક્રિયામાં જ બીજા વિશ્વયુદ્ધના બીજ રોપાઈ ગયા.
ઈ.સ. 1917ની રશિયન ક્રાંતિ (બૉલ્શેવિક ક્રાંતિ) દુનિયાના ઇતિહાસની બહુ મોટી ઘટના છે.
કારણ: રશિયામાં 'ઝાર' રાજાઓનું શાસન હતું, જેઓ ખૂબ આપખુદ અને અત્યાચારી હતા. પ્રજાને કોઈ અધિકાર નહોતા. જો કોઈ અધિકાર માંગે તો તેને સાઇબેરિયાની હાડ થીજવતી ઠંડીમાં જેલમાં મોકલી દેવાતા. ખેડૂતો અને મજૂરો બહુ ગરીબ અને કંગાળ હતા.
લોહિયાળ રવિવાર (1905): 22 જાન્યુઆરી 1905ના રોજ ફાધર ગેપોન નામના પાદરીની આગેવાનીમાં શાંત અને નિઃશસ્ત્ર લોકો ઝારના મહેલે (વિન્ટર પેલેસ) અરજી આપવા ગયા. ઝારના લશ્કરે તેમના પર અંધાધૂંધ ગોળીબાર કર્યો, જેમાં હજારો લોકો માર્યા ગયા. આથી આ દિવસ 'લોહિયાળ રવિવાર' કહેવાયો.
ક્રાંતિની શરૂઆત: 8 માર્ચ 1917ના રોજ પેટ્રોગાર્ડના મજૂરોએ હડતાળ પાડી. આ વખતે લશ્કરે મજૂરો પર ગોળીબાર કરવાની ના પાડી દીધી, જેથી ઝારશાહીનું પતન થયું.
લેનિનનું આગમન: શરૂઆતમાં મેન્શેવિક પક્ષ (મધ્યમવર્ગ)ના હાથમાં સત્તા આવી, પણ નેતા લેનિન કાર્લ માર્ક્સના વિચારો પ્રમાણે ગરીબો અને શ્રમજીવીઓનું રાજ ઈચ્છતો હતો. તેણે બૉલ્શેવિકોને ઉશ્કેરીને નવેમ્બર 1917માં આખરી ક્રાંતિ કરી સત્તા મેળવી, જે 'સમાજવાદી બૉલ્શેવિક ક્રાંતિ' કહેવાઈ. આ સાથે રશિયામાં 300 વર્ષ જૂની ઝારશાહીનો અંત આવ્યો.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન દુનિયા બે ભાગમાં વહેંચાઈને લડી:
આ યુદ્ધમાં એક તરફ મિત્રરાષ્ટ્રો (24 દેશો) અને બીજી તરફ ધરીરાષ્ટ્રો (4 દેશો) હતા.
શરૂઆતમાં જર્મની બહુ શક્તિશાળી હતું. તેણે ફ્રાન્સની સેનાને હરાવી દીધી અને ભયાનક સબમરીન યુદ્ધ કરીને મિત્રરાષ્ટ્રોના ઘણા જહાજો ડુબાડ્યા.
વચ્ચે રશિયામાં ક્રાંતિ (1917) થવાના કારણે રશિયા યુદ્ધમાંથી હટી ગયું, જેથી જર્મની વધુ મજબૂત બન્યું.
પરંતુ, જર્મનીએ અમેરિકાનું 'લ્યુસિટાનિયા' નામનું સ્ટીમર (જહાજ) ડુબાડી દીધું, જેમાં 147 અમેરિકન સૈનિકો માર્યા ગયા. આથી ગુસ્સે થઈને અમેરિકા મિત્રરાષ્ટ્રોના પક્ષે યુદ્ધમાં જોડાયું (એપ્રિલ 1917).
અમેરિકાના લશ્કર સામે જર્મની ટકી શક્યું નહીં. જર્મનીના સાથી દેશો બલ્ગેરિયા, તુર્કી અને ઓસ્ટ્રિયા શરણે આવી ગયા. છેલ્લે જર્મન રાજા કૈસર દેશ છોડીને ભાગી ગયો અને જર્મનીએ 11 નવેમ્બર 1918ના રોજ શરણાગતિ સ્વીકારી, આ સાથે યુદ્ધ પૂરું થયું.
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની ભયાનકતા જોઈને અમેરિકાના પ્રમુખ વુડ્રો વિલ્સનની મહેનતથી 10 જાન્યુઆરી 1920ના રોજ 'રાષ્ટ્રસંઘ' (The League of Nations) ની સ્થાપના થઈ. તેના મુખ્ય ઉદ્દેશો (ધ્યેયો) નીચે મુજબ હતા:
આખી દુનિયામાં આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી જાળવવી.
દરેક દેશે બીજા દેશના વિસ્તાર કે અખંડિતતાનું સન્માન કરવું (બીજા દેશ પર આક્રમણ ન કરવું).
યુદ્ધ કરવાની નીતિનો હંમેશાં ત્યાગ કરવો.
દેશો-દેશો વચ્ચે સારા આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો વધારવા.
જો દેશો વચ્ચે કોઈ ઝઘડો થાય તો તેનો શાંતિથી અથવા વચગાળાના માણસ (મધ્યસ્થી) દ્વારા ઉકેલ લાવવો.
જો કોઈ દેશ રાષ્ટ્રસંઘના નિયમો ન માને તો તેને 'બળવાખોર રાષ્ટ્ર' જાહેર કરી તેની સાથેના સંબંધો કાપી નાખવા.
સાચો વિકલ્પ: (B) ફ્રેન્કફર્ટ