ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
કારણ: દેશી ગાય પ્રાકૃતિક ખેતીનો મુખ્ય આધારસ્તંભ છે. દેશી ગાયના એક ગ્રામ છાણ (ગોબર)માં અસંખ્ય ઉપયોગી સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ રહેલા છે, જે ખેતી માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. આ ઉપરાંત ગૌમૂત્ર, દૂધ અને ઘી પણ પ્રાકૃતિક ખેતીના ખાતરો અને જીવામૃત બનાવવા માટે જરૂરી છે. પ્રાકૃતિક ખેતીનો વ્યાપ વધવાથી ગાયોનું મહત્ત્વ અને જરૂરિયાત વધશે, જેથી ગૌસંવર્ધન થશે અને ગૌવંશનો બચાવ થશે.
કારણ: રાસાયણિક ખેતીમાં વધતા ખેતી ખર્ચ સામે ઓછું વળતર મળવાથી ખેડૂત આર્થિક મુશ્કેલીમાં મુકાય છે. પ્રાકૃતિક ખેતી કરવાથી ખેતી ખર્ચ નહિવત્ આવે છે અને બહારથી કોઈ સાધનો કે ખાતર ખરીદવાં પડતાં નથી. ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન મળવાથી પોષણક્ષમ ભાવ મળે છે અને નફાનું પ્રમાણ વધે છે, જેથી ખેડૂત આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ બને છે.
કારણ: રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોવાળો ખોરાક ખાવાથી કૅન્સર, ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ જેવા ગંભીર રોગોનું પ્રમાણ વધ્યું છે. પ્રાકૃતિક ખેતીમાં કોઈ પણ જાતના રસાયણો વપરાતા ન હોવાથી તેમાંથી મળતું ઉત્પાદન સંપૂર્ણ રસાયણમુક્ત, પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર અને ઔષધીય ગુણો ધરાવતું હોય છે, જે માનવીને રોગોથી બચાવી તંદુરસ્ત જીવન આપે છે.
ઉદ્ભવ: આઝાદી પછી દેશમાં સતત વધતી વસ્તીને અન્ન પૂરું પાડવા અને વિદેશથી થતી અનાજની આયાત બંધ કરી દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે હરિયાળી ક્રાંતિનો ઉદ્ભવ થયો. કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયાસોથી હાઇબ્રિડ બિયારણો, રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના ઉપયોગથી અનાજના (મુખ્યત્વે ઘઉંના) ઉત્પાદનમાં વિપુલ વધારો થયો.
માઠી પરિણામો / આડઅસરો:
વધુ ઉત્પાદનની લાલચમાં રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોના વધુ પડતા ઉપયોગથી ખેતી ખર્ચમાં સતત વધારો થયો.
જમીનની ફળદ્રુપતા અને ભેજ સંગ્રહશક્તિ ઘટી ગઈ તથા ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થયાં.
પોષક તત્ત્વોના અભાવવાળા ખોરાકથી મનુષ્યમાં વિટામિન અને ખનિજોની ઊણપથી રોગો વધ્યા.
મિથેન અને નાઇટ્રસ ઑક્સાઇડ જેવા ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન વધતાં ગ્લોબલ વૉર્મિંગની સમસ્યા ઊભી થઈ.
મધમાખી જેવા ઉપયોગી કીટકો અને સૂક્ષ્મ જીવોનો નાશ થતાં પર્યાવરણીય સંતુલન જોખમાયું.
અર્થ: પ્રાકૃતિક ખેતી (Natural Farming) એટલે રસાયણ (કેમિકલ) મુક્ત પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિ, જે પ્રકૃતિની જૈવિક વ્યવસ્થા પર આધારિત છે.
વિગતવાર સમજૂતી:
આ પદ્ધતિના પ્રણેતા પદ્મશ્રી ડૉ. સુભાષ પાલેકર છે, જેને "સુભાષ પાલેકર પ્રાકૃતિક ખેતી" (SPNF) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આમાં કોઈ પણ રાસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી.
મુખ્ય પાંચ સિદ્ધાંતો: (૧) બીજામૃત, (૨) જીવામૃત અને ઘન જીવામૃત, (૩) વાપ્સા, (૪) આચ્છાદન, અને (૫) સૂક્ષ્મ જીવો તથા ખેતી પાકોની જૈવવિવિધતા.
આ ખેતીથી જમીન પોચી અને છિદ્રાળુ બને છે, વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઊતરે છે, જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે અને પર્યાવરણ તથા માનવ સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે છે.
ગુજરાત સરકારે ડાંગ જિલ્લાને 'પ્રાકૃતિક કૃષિનો જિલ્લો' જાહેર કર્યો છે અને આ પદ્ધતિના વિકાસ માટે 'ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિકાસ બોર્ડ'ની રચના પણ કરી છે.
ઉત્તર: માનવીના અવતરણ સમયે તે જંગલમાં ભટકતું જીવન જીવતો હતો. ધીરે ધીરે વિવિધ પાકો ઉગાડતો થતાં તેનું ભટકવાનું બંધ થયું અને સ્થાયી જીવન શરૂ થયું. પ્રાચીન કાળમાં ઋષિમુનિઓના કર્મયોગ અને માર્ગદર્શનના લીધે માનવ સમૂહમાં રહેવા લાગ્યો, જેનાથી કુટુંબ વ્યવસ્થા અને સમાજ વ્યવસ્થાનો વિકાસ થયો. આમાંથી માનવ સભ્યતા અને સંસ્કૃતિનું નિર્માણ થયું. ઋષિઓના જ્ઞાન અને કૃષિના વિકાસના સમન્વયથી આપણી સંસ્કૃતિ ઘડાઈ હોવાથી ભારતીય સંસ્કૃતિને ‘ઋષિ-કૃષિની સંસ્કૃતિ’ કહેવામાં આવે છે.