ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
24 ઑક્ટોબર 1929ના રોજ અમેરિકાના 'વૉલ સ્ટ્રીટ' શેરબજારમાં શેરની કિંમતો અચાનક ખૂબ ઘટી જતાં 'વૉલ સ્ટ્રીટ સંકટ' સર્જાયું, જેમાંથી વૈશ્વિક મહામંદી આવી. તેની મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ હતી:
વિશ્વભરમાં પ્રભાવ: અમેરિકાના આ આર્થિક સંકટે આખી દુનિયાની આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ કરી મૂકી. વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો આ મહામંદીનો ભોગ બન્યા.
મહાસત્તાઓ પર અસર: બ્રિટન જેવી મહાસત્તાએ પણ પોતાના ચલણ પાઉન્ડ સામે અનામત રાખવામાં આવતા સોના (સુવર્ણ)ના જથ્થાની નીતિ છોડવી પડી.
વેપાર-ઉદ્યોગો ભાંગી પડ્યા: બ્રિટનની આ નીતિની અસર દુનિયાના અન્ય દેશો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પર પડી. અમેરિકા જેવા સમૃદ્ધ દેશે પણ પોતાના અર્થતંત્ર પર કડક નિયંત્રણો મૂકવા પડ્યા.
બજારોની તંગી: આખી દુનિયાનો વેપાર ઘટીને અડધો થઈ ગયો. કારખાના બંધ થતાં બેરોજગારી, ગરીબી અને બજારોમાં માલની તંગી ઊભી થઈ. લોકોનું આર્થિક જીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું, જેણે બીજા વિશ્વયુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરી.
દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ (1939-1945) થવા પાછળ નીચેના મુખ્ય પરિબળો જવાબદાર હતા:
ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ: પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી જર્મની, જાપાન અને ઇટાલીમાં ઉગ્ર રાષ્ટ્રવાદ વધ્યો. હિટલરે જર્મન પ્રજાને એક કરી ઓસ્ટ્રિયા અને ઝેકોસ્લોવેકિયાના પ્રદેશો હડપ કરી લીધા. ઇટાલીમાં મુસોલિનીએ અને એશિયામાં જાપાને સામ્રાજ્યવાદી નીતિ અપનાવી.
જૂથબંધીઓ: વિશ્વમાં ફરીથી જૂથો બનવા લાગ્યા. ઇટાલી, જર્મની અને જાપાન વચ્ચે 'ரோમ-બર્લિન-ટોકિયો' ધરી રચાઈ. બીજી બાજુ ઇંગ્લેન્ડ અને ફ્રાન્સે લોકશાહી દેશોનું જૂથ બનાવ્યું.
લશ્કરવાદ: શાંતિના પ્રયાસો છોડીને દરેક દેશો શસ્ત્રો બનાવવાની હરીફાઈમાં ઉતરી પડ્યા. રશિયા અને જર્મની જેવા દેશોએ લશ્કરમાં ફરજિયાત તાલીમ શરૂ કરી અને નૌકાદળ, હવાઈદળ મજબૂત કર્યા.
રાષ્ટ્રસંઘની નિષ્ફળતા: રાષ્ટ્રસંઘ પાસે કોઈ શક્તિશાળી દેશોને રોકવા માટે પોતાનું લશ્કર નહોતું. ઇટાલીએ એબિસિનિયા અને જાપાને મંચુરિયા પર આક્રમણ કર્યું છતાં રાષ્ટ્રસંઘ તેમને અટકાવી શક્યો નહીં.
વર્સેલ્સની સંધિ: આ સંધિમાં જર્મની પર અપમાનજનક શરતો થોપવામાં આવી હતી. હિટલરે તેને 'કાગળનું ચીંથરું' કહી ફગાવી દીધું અને જર્મન પ્રજાને યુદ્ધ માટે ઉશ્કેરી.
હિટલરની સામ્રાજ્યવાદી મહત્ત્વાકાંક્ષા: હિટલર કોઈ પણ ભોગે જર્મનીનો વિસ્તાર કરવા માંગતો હતો. તેણે ઓસ્ટ્રિયા, ઝેકોસ્લોવેકિયા અને લિથુઆનિયાના મેમેલ બંદર પર કબજો કર્યો.
તાત્કાલિક કારણ: જર્મનીએ 1 સપ્ટેમ્બર 1939ની વહેલી પરોઢે શાંત પોલેન્ડ પર આક્રમણ કર્યું, આથી બ્રિટન અને ફ્રાન્સે પણ યુદ્ધમાં ઝંપલાવ્યું અને બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું.
બીજા વિશ્વયુદ્ધના કારણે દુનિયામાં બહુ મોટા તાત્કાલિક અને દૂરગામી બદલાવો આવ્યા:
આર્થિક પરિણામો: યુદ્ધમાં ભયંકર ધન-સંપત્તિનો નાશ થયો. અમેરિકાએ 350 અબજ ડૉલર અને બીજા દેશોએ 1 હજાર અબજ ડૉલરથી વધુ ખર્ચ કર્યો. ચીજવસ્તુઓની અછત, મોંઘવારી (ફુગાવો) અને બેરોજગારી વધતાં લોકોનું આર્થિક જીવન ભાંગી પડ્યું અને દુનિયા મહામંદી તરફ ધકેલાઈ.
ચીનમાં સામ્યવાદની સ્થાપના: યુદ્ધ પછી જાપાન નબળું પડતાં ચીન પરથી તેનો પ્રભાવ ઓછો થયો. આ તકનો લાભ લઈ માઓ-ત્સે-તંગના નેતૃત્વમાં ચીનમાં ક્રાંતિ થઈ અને 1949માં સામ્યવાદી શાસનની સ્થાપના થઈ.
ઠંડા યુદ્ધ (Cold War)નો જન્મ: યુદ્ધ પૂરું થતાં જ દુનિયા અમેરિકા (લોકશાહી જૂથ) અને રશિયા (સામ્યવાદી જૂથ) એમ બે મહાસત્તાઓમાં વહેંચાઈ ગઈ. બંને વચ્ચે શસ્ત્રો વગરનું માત્ર વિચારો અને વાણીનું 'ઠંડું યુદ્ધ' શરૂ થયું, જેનાથી વિશ્વમાં હંમેશાં ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધનો ડર રહેતો હતો.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સ્થાપના: વિશ્વમાં ફરી આવું મહાભયાનક યુદ્ધ ન થાય તે માટે 24 ઑક્ટોબર 1945ના રોજ 'સંયુક્ત રાષ્ટ્રો' (UN) ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
આ સમિતિને 'ઈકોસોક' (ECOSOC) પણ કહે છે, જેમાં 54 સભ્યો હોય છે. તેનું મુખ્ય કામ કોઈ પણ ભેદભાવ વગર દુનિયાના લોકોનું જીવનધોરણ ઊંચું લાવવાનું છે. તે પોતાની પેટા સંસ્થાઓ દ્વારા આખી દુનિયામાં કામ કરે છે, જેમ કે:
WHO: દુનિયાના લોકોનું સ્વાસ્થ્ય સુધારવાનું કામ કરે છે.
IMF: દુનિયામાં નાણાકીય સ્થિરતા રાખવાનું કામ કરે છે.
UNICEF: બાળકોને પૌષ્ટિક ખોરાક, શિક્ષણ અને મદદ પૂરી પાડે છે.
UNESCO: દુનિયામાંથી નિરક્ષરતા (અજ્ઞાનતા) હટાવી શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિનો પ્રસાર કરે છે.
ILO: મજૂરોના હકો અને ન્યાય માટે કામ કરે છે.
FAO: ખેતપેદાશ અને અનાજનું ઉત્પાદન વધારવાનું કામ કરે છે.
સ્વરૂપ: સામાન્ય સભા એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN)નું સૌથી મોટું અંગ છે. તે બધા સભ્ય દેશોના પ્રતિનિધિઓની બનેલી છે. દરેક દેશ વધુમાં વધુ 5 પ્રતિનિધિઓ મોકલી શકે છે, પરંતુ વોટ આપતી વખતે દરેક દેશનો 'એક જ વોટ' ગણાય છે.
કાર્યો: તે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોને લગતી બાબતો પર ચર્ચા અને સલાહ-સૂચનો આપે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રોના મહામંત્રી દર વર્ષે જે બજેટ (અંદાજપત્ર) રજૂ કરે તેને મંજૂર કરવાનું અને ખર્ચની ફાળવણી કરવાનું કામ આ સભા કરે છે. તે દુનિયામાં માનવ અધિકારો, આર્થિક વિકાસ અને નિઃશસ્ત્રીકરણ જેવા પ્રશ્નો ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરે છે. સામાન્ય બાબતોમાં નિર્ણય સભ્યોની બહુમતીથી લેવાય છે.
સ્વરૂપ: આ સંયુક્ત રાષ્ટ્રોનું સૌથી મહત્વનું અને શક્તિશાળી અંગ છે. તેમાં કુલ 15 સભ્યો હોય છે, જેમાં 5 કાયમી સભ્યો છે (અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીન) અને બાકીના 10 બિનકાયમી સભ્યો હોય છે જે થોડા સમય માટે ચૂંટાય છે.
કાર્યો અને વીટો પાવર: આ સમિતિનું મુખ્ય કામ દુનિયામાં શાંતિ અને સલામતી જાળવવાનું છે. દેશો વચ્ચેના ઝઘડાઓ તે વાટાઘાટો કે મધ્યસ્થી દ્વારા શાંતિથી ઉકેલે છે. કોઈ પણ મહત્વના નિર્ણય માટે પાંચેય કાયમી સભ્યોની મંજૂરી જરૂરી છે. જો પાંચમાંથી એક પણ કાયમી સભ્ય વિરોધમાં વોટ આપે, તો તે નિર્ણય લઈ શકાતો નથી. આ ખાસ સત્તાને 'વીટો' (Veto - નિષેધાધિકાર) કહે છે. રશિયાએ આ વીટો પાવરનો સૌથી વધુ વખત ઉપયોગ કર્યો છે.