ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
પૃષ્ઠભૂમિ: બીજા વિશ્વયુદ્ધની પરિસ્થિતિ અને ક્રિપ્સ દરખાસ્તોની નિષ્ફળતાથી ભારતીયોમાં નિરાશા અને રોષ વ્યાપી ગયો હતો. બ્રિટિશ સરકાર ભારત છોડવા માગતી નથી તે સ્પષ્ટ થતાં ગાંધીજીએ આખરી લડત આપવાનો નિર્ણય કર્યો.
ઠરાવ: 8 ઓગસ્ટ, 1942ની રાત્રે મુંબઈમાં મળેલી કોંગ્રેસ મહાસમિતિની બેઠકમાં ગાંધીજીના નેતૃત્વ હેઠળ ‘હિન્દ છોડો’ નો ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો. ગાંધીજીએ "કરેંગે યા મરેંગે" નું સૂત્ર આપ્યું.
ગિરફ્તારીઓ અને હડતાળો: 9 ઓગસ્ટની વહેલી સવારે જ ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, જવાહરલાલ નેહરુ, મૌલાના આઝાદ જેવા અગ્રણી નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. તેના વિરોધમાં આખા દેશના શહેરો અને ગામડાઓમાં સ્વયંભૂ સખત હડતાળો પડી.
હડતાળોના બનાવો:
દેશભરના મજૂરો, વિદ્યાર્થીઓ, ખેડૂતો અને વેપારીઓએ આંદોલનમાં ભાગ લીધો.
જમશેદપુરના લોખંડના કારખાનામાં અને મુંબઈ-મદ્રાસની કાપડ મિલોમાં હડતાળ પડી.
અમદાવાદમાં કાપડની 75 મિલોના 1,40,000 મજૂરોએ 105 દિવસની શાંત અને અપૂર્વ હડતાળ પાડી.
ભાંગફોડની પ્રવૃત્તિઓ: સરકારી દમનનીતિના વિરોધમાં લોકોનો ક્રોધ ભભૂકી ઊઠ્યો. લોકોના ટોળાંઓએ સરકારી મિલકતો જેવી કે રેલવે, તાર-ટેલિફોન, પોસ્ટ ઓફિસ, પોલીસ સ્ટેશન અને સરકારી કચેરીઓને તોડી નાખી તથા આગ લગાડી.
સરકારનું દમન અને પરિણામ: સરકારે ચળવળને કચડી નાખવા સામુદાયિક ધરપકડો, લાઠીચાર્જ અને ગોળીબાર કર્યા. 70,000થી વધુ લોકોને જેલમાં પૂર્યા અને 1,000થી વધુ લોકો શહીદ થયા. આ ઉગ્ર લડતથી બ્રિટિશ સરકારને ખાતરી થઈ ગઈ કે હવે ભારતમાં વધુ સમય શાસન ટકાવી શકાશે નહીં.
આઝાદ હિન્દ ફોજનું નેતૃત્વ: સુભાષચંદ્ર બોઝે 1943માં સિંગાપુર પહોંચીને ‘ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ લીગ’ અને ‘આઝાદ હિન્દ ફોજ’નું નેતૃત્વ સંભાળ્યું. તેમને લોકોએ પ્રેમથી ‘નેતાજી’ નામ આપ્યું.
સૂત્રો અને પ્રોત્સાહન: નેતાજીએ સૈનિકોને ‘ચલો દિલ્લી’, ‘જય હિન્દ’ અને ‘તુમ મુઝે ખૂન દો, મૈં તુમ્હેં આઝાદી દૂંગા’ જેવાં જોશ પૂરાવતાં સૂત્રો આપ્યાં.
કામચલાઉ સરકારની સ્થાપના: નેતાજીએ સિંગાપુરમાં કામચલાઉ (આરઝી) સરકારની રચના કરી, જેમાં તેઓ વડાપ્રધાન અને લશ્કરના સર્વોચ્ચ વડા બન્યા. આ સરકારને જર્મની, જાપાન, ઈટાલી વગેરે દેશોએ માન્યતા આપી.
સૈન્ય કારવાઈ:
નેતાજીના નેતૃત્વમાં ફોજની ટુકડીઓએ ભારતની પૂર્વ સરહદ તરફ આગળ વધીને રંગૂન, પ્રોમ, કોહીમા (નાગાલેન્ડ) અને ઈમ્ફાલ (મણિપુર) જેવા પ્રદેશો કબજે કર્યા.
વિપરીત પરિસ્થિતિ અને પીછેહઠ: બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં અમેરિકાએ જાપાનના હિરોશિમા અને નાગાસાકી પર અણુબોમ્બ ફેંકતા જાપાને શરણાગતિ સ્વીકારી. આથી આઝાદ હિન્દ ફોજને જાપાન તરફથી મળતી સહાય બંધ થઈ.
નેતાજીની શહીદી: 18 ઓગસ્ટ, 1945ના રોજ તાઈપાઈ વિમાનમથકે વિમાન અકસ્માતમાં નેતાજીનું અવસાન થયું (જે આજે પણ એક રહસ્ય છે).
ઐતિહાસિક અસર: યુદ્ધ પછી આઝાદ હિન્દ ફોજના સેનાપતિઓ પર ચલાવાયેલા કેસ અને મુંબઈના નૌકા-વિગ્રહના કારણે દેશભરમાં પ્રચંડ લોકરોષ જાગ્યો, જેનાથી મજબૂર થઈને અંગ્રેજોએ ભારતને સ્વરાજ્ય આપવાની વાટાઘાટો શરૂ કરવી પડી.
સ્થાપના: 1919ના મોન્ટફર્ડ (મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફર્ડ) સુધારાની જોગવાઈ મુજબ 10 વર્ષ પછી કમિશન નીમવાનું હતું, પરંતુ બે વર્ષ પહેલાં એટલે કે 1927માં સર જ્હોન સાયમનના અધ્યક્ષપણા હેઠળ કમિશનની નિમણૂક કરાઈ.
ભારતીયોનો વિરોધ: સાયમન કમિશનમાં કુલ 7 સભ્યો હતા અને તે બધા જ અંગ્રેજો હતા. ભારતનું બંધારણ ઘડવામાં એક પણ ભારતીય પ્રતિનિધિ ન હોવાથી ભારતીયોએ તેનો બહિષ્કાર કરવાનું નક્કી કર્યું.
વિરોધ પ્રદર્શનો: સાયમન કમિશન ભારત આવ્યું ત્યારે લોકોએ હડતાળો, સભાઓ, સરઘસો યોજીને "સાયમન ગો બેક" (સાયમન પાછા જાઓ) ના નારા અને કાળા વાવટા ફરકાવી વિરોધ કર્યો.
સરકારી દમન અને લાલાજીનું અવસાન: અંગ્રેજ સરકારે દમનનીતિ અપનાવી. લાહોરમાં કમિશન વિરોધી સરઘસની આગેવાની લેતા લાલા લજપતરાય પર પોલીસે ગંભીર લાઠીચાર્જ કર્યો, જેના કારણે થોડા સમય પછી તેમનું અવસાન થયું. આ ઘટનાથી ઉશ્કેરાઈને ભગતસિંહ, સુખદેવ અને રાજગુરુએ સાંડર્સની હત્યા કરી હતી.
પૃષ્ઠભૂમિ: નેહરુ કમિટી દ્વારા રજૂ કરાયેલા ‘નેહરુ અહેવાલ’માં ‘સાંસ્થાનિક સ્વરાજ્ય’ (ડોમિનિયન સ્ટેટ્સ)ની માગણી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ જવાહરલાલ નેહરુ અને સુભાષચંદ્ર બોઝ જેવા યુવા નેતાઓ તેનાથી સંતોષ્ટ ન હતા, તેઓ પૂર્ણ સ્વરાજ્યના હિમાયતી હતા.
પૂર્ણ સ્વરાજ્યનો ઠરાવ: 1929ના ડિસેમ્બરમાં રાવી નદીના કિનારે લાહોર ખાતે જવાહરલાલ નેહરુના અધ્યક્ષપણા હેઠળ હિન્દી રાષ્ટ્રીય મહાસભા (કોંગ્રેસ)નું અધિવેશન મળ્યું. આ અધિવેશનમાં ‘પૂર્ણ સ્વરાજ્ય’ નો ઐતિહાસિક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો.
પ્રથમ સ્વતંત્રતા દિનની ઉજવણી: આ ઠરાવ અનુસંધાને 26 જાન્યુઆરી, 1930 ના રોજ દેશભરમાં સ્વતંત્રતાના શપથ લઈને પ્રથમ વાર 'સ્વતંત્રતા દિવસ' ઉજવવામાં આવ્યો.
મહત્ત્વ: 26 જાન્યુઆરીના આ ઐતિહાસિક દિવસનું મહત્ત્વ જાળવી રાખવા માટે આઝાદી પછી 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ ભારતનું બંધારણ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું.
હેતુ: સવિનય કાનૂન ભંગ આંદોલનના ભાગરૂપે મીઠા જેવા કરમુક્ત હોવા જોઈતા જીવનજરૂરી પદાર્થ પરના અન્યાયી કાયદાનો ભંગ કરવા ગાંધીજીએ દાંડીયાત્રાનું આયોજન કર્યું.
પ્રસ્થાન: 12 માર્ચ, 1930ના રોજ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી ગાંધીજીએ પોતાના 78 સત્યાગ્રહી સાથીદારો સાથે દાંડીકૂચની શરૂઆત કરી. અમદાવાદથી દાંડીનું અંતર આશરે 370 કિમી હતું.
પ્રતિજ્ઞા: કૂચ દરમિયાન ભાટ મુકામે ગાંધીજીએ પ્રતિજ્ઞા લીધી: "કાગડા-કૂતરાના મોતે મરીશ પરંતુ સ્વરાજ્ય મળે નહિ ત્યાં સુધી આશ્રમમાં પાછો નહિ ફરું."
જનજાગૃતિ: માર્ગમાં આવતાં અસલાલી, આણંદ, રાસ, જંબુસર, ભરૂચ, સુરત, નવસારી જેવા ગામો-નગરોમાં સભાઓ ભરીને ગાંધીજીએ લોકોને મીઠાના કાયદાનો ભંગ અને સવિનય કાનૂન ભંગનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું.
મીઠાના કાયદાનો ભંગ: 24 દિવસની પદયાત્રા બાદ 5 એપ્રિલ, 1930ના રોજ ગાંધીજી દાંડી પહોંચ્યા. 6 એપ્રિલ, 1930 ના રોજ સવારે 6:30 વાગ્યે દરિયાકિનારે જામેલા મીઠામાંથી મુઠ્ઠી મીઠું ઊંચકીને ગાંધીજીએ બોલ્યા: "મૈંને નમક કા કાનૂન તોડ દિયા" અને કહ્યું કે "હું બ્રિટિશ સામ્રાજ્યરૂપી ઇમારતના પાયામાં લૂણો લગાડું છું."
સરખામણી: શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈએ આ દાંડીકૂચને ‘મહાભિનિષ્ક્રમણ’ સાથે સરખાવી છે.
જનમ અને અભ્યાસ: સુભાષચંદ્ર બોઝનો જન્મ 23 જાન્યુઆરી, 1897ના રોજ ઓરિસ્સાના કટક શહેરમાં થયો હતો. તેમણે ઇંગ્લેન્ડ જઈને ખૂબ અઘરી ગણાતી ICS ની પરીક્ષા ચોથા નંબરે ઉત્તીર્ણ કરી હતી.
રાજકીય સફર: ભારત પાછા ફરીને તેઓ રાષ્ટ્રીય સ્વરાજ પક્ષમાં જોડાયા. 1938માં હરિપુરા (સુરત) કોંગ્રેસ અધિવેશનમાં માત્ર 41 વર્ષની વયે તેઓ પ્રમુખ બન્યા.
ફોરવર્ડ બ્લોક: ગાંધીજી સાથે વિચારોમાં મતભેદ થતાં તેમણે કોંગ્રેસમાંથી રાજીનામું આપ્યું અને ‘ફોરવર્ડ બ્લોક’ નામના નવા રાજકીય પક્ષની સ્થાપના કરી.
નજરકેદ અને પલાયન: બ્રિટિશ સરકારે તેમની ધરપકડ કરી નજરકેદ રાખ્યા. પરંતુ તેઓ પઠાણના છૂપા વેશે નજરકેદમાંથી છટકીને પેશાવર, કાબૂલ, રશિયા થઈને જર્મની (બર્લિન) પહોંચ્યા.
આઝાદ હિન્દ ફોજ: જર્મનીથી સબમરીન દ્વારા તેઓ જાપાન અને ત્યાંથી સિંગાપુર પહોંચ્યા. 1943માં તેમણે ‘આઝાદ હિન્દ ફોજ’ અને ‘ઇન્ડિયન ઇન્ડિપેન્ડન્સ લીગ’નું પ્રમુખપદ સંભાળ્યું.
નેતાજી અને શહીદી: તેમણે દેશવાસીઓને ‘નેતાજી’ નું નામ આપ્યું અને ‘જય હિન્દ’ તથા ‘ચલો દિલ્લી’ ના નારા આપ્યા. 18 ઓગસ્ટ, 1945ના રોજ વિમાન અકસ્માતમાં તેમનું અવસાન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.