ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
24 ઑક્ટોબર 1945ના રોજ સ્થાપાયેલા સંયુક્ત રાષ્ટ્રો (UN) ના ખતપત્રના આમુખમાં તેના મુખ્ય હેતુઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે:
આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી: વિશ્વમાં શાંતિ અને સલામતીની સ્થાપના કરવી, શાંતિને અવરોધરૂપ બાબતોને અટકાવવી તથા આક્રમણ કે શાંતિભંગના કૃત્યો સામે અસરકારક સામૂહિક પગલાં ભરવાં.
મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો: આત્મનિર્ણય અને સમાન હકના પાયા પર રાષ્ટ્રો વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો વિકસાવવા અને વિશ્વશાંતિ જાળવવા યોગ્ય પગલાં ભરવાં.
આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ: આર્થિક, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક કે માનવતાવાદી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ લાવવા આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ મેળવવો તેમજ જાતિ, ભાષા, લિંગ કે ધર્મના ભેદભાવ વિના માનવ અધિકારો અને મૂળભૂત સ્વતંત્રતાઓ પ્રત્યે આદરભાવ ઉત્પન્ન કરવો.
સંવાદિતા સાધવી: આ સમાન ધ્યેયો સિદ્ધ કરવા માટે કામ કરી રહેલા જુદા જુદા રાષ્ટ્રોના કાર્યો વચ્ચે સંવાદિતા લાવનાર કેન્દ્રિય સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરવું.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વ બે મહાસત્તાઓ (અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન/રશિયા) અને તેમના લશ્કરી જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું હતું.
અર્થ: વિશ્વના કેટલાક દેશો કોઈ પણ મહાસત્તા કે લશ્કરી જૂથમાં જોડાયા વિના તટસ્થ રહ્યા. આ દેશોએ અપનાવેલી વિદેશનીતિને 'બિનજોડાણવાદી નીતિ' (Non-Aligned Movement - NAM) કહેવામાં આવે છે.
ઉદ્દેશ: કોઈ પણ વિચારસરણી કે જૂથના પ્રભાવ હેઠળ આવ્યા વગર પોતાના રાષ્ટ્રના હિતોનું રક્ષણ કરવું, આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ જાળવવી અને સ્વતંત્ર રીતે સર્વાંગી વિકાસ સાધવો. ભારતના પ્રથામ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ તેના મુખ્ય પ્રવર્તક હતા.
: બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે સત્તા અને પ્રભુત્વ માટે વાસ્તવિક યુદ્ધ વિના જે તંગદિલી અને અસંતોષનું વાતાવરણ સર્જાયું તેને 'ઠંડું યુદ્ધ' (Cold War) કહે છે. તેનાં મુખ્ય પરિણામો નીચે મુજબ હતાં:
વિશ્વનું દ્વિધ્રુવી વિભાજન: સમગ્ર વિશ્વ લોકશાહી (અમેરિકા) અને સામ્યવાદી (રશિયા) એમ બે લશ્કરી અને રાજકીય જૂથોમાં વહેંચાઈ ગયું.
શસ્ત્રસ્પર્ધા: બંને મહાસત્તાઓ વચ્ચે પરમાણુ શસ્ત્રો અને ઘાતક પ્રક્ષેપાસ્ત્રો (મિસાઇલો)ના ઉત્પાદનની ઉગ્ર હરીફાઈ શરૂ થઈ.
લશ્કરી સંગઠનોની રચના: નાટો (NATO), સીઆટો (SEATO), સેન્ટો (CENTO) અને રશિયા પ્રેરીત વૉર્સો કરાર જેવા સૈનિક જૂથો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
પ્રાદેશિક કટોકટીઓ: ક્યુબાની કટોકટી, બર્લિનની નાકાબંધી, કોરિયા અને વિયેતનામ યુદ્ધ જેવી ભયાનક સ્થિતિઓ સર્જાઈ.
બિનજોડાણવાદનો ઉદ્ભવ: મહાસત્તાઓથી દૂર રહેવા એશિયા અને આફ્રિકાના નવસ્વતંત્ર દેશોએ બિનજોડાણવાદી આંદોલન શરૂ કર્યું.
જર્મનીના ભાગલા: બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં પરાજય પછી જર્મનીને ચાર વહીવટી વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું (અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને સોવિયેત રશિયા). રાજધાની બર્લિનના પણ ચાર ભાગ પડ્યા.
પશ્ચિમી દેશોએ પોતાના ત્રણેય ભાગો ભેગા કરી 'ફેડરલ રિપબ્લિક ઑફ ઈસ્ટ જર્મની' (પશ્ચિમ જર્મની) બનાવ્યું, જ્યારે રશિયાએ પૂર્વ જર્મનીમાં સામ્યવાદી સરકાર સ્થાપી.
1961માં પૂર્વ અને પશ્ચિમ બર્લિનને જુદી પાડતી 42 કિમી લાંબી 'બર્લિનની દીવાલ' બનાવવામાં આવી.
જર્મનીનું એકીકરણ:
1980ના દશકમાં સોવિયેત યુનિયનનું વિઘટન શરૂ થતાં અને ગૉર્બોચોવની ઉદાર નીતિના કારણે ઠંડા યુદ્ધના પ્રવાહો मंद પડ્યા.
પૂર્વ જર્મનીની જુલમી સામ્યવાદી સરકાર પ્રત્યેનો અસંતોષ વધતાં અને પશ્ચિમ જર્મનીના આર્થિક વિકાસ ('જર્મન ચમત્કાર')થી પ્રભાવિત થઈ લોકોએ બર્લિનની દીવાલ તોડી પાડી.
પરિણામે, 3 ઑક્ટોબર 1990ના રોજ પૂર્વ અને પશ્ચિમ જર્મનીનું આંતરિક વાટાઘાટો દ્વારા શાંતિપૂર્ણ એકીકરણ થયું.
ભારત અને સોવિયેત યુનિયન (રશિયા) વચ્ચે શરૂઆતથી જ ગાઢ અને મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો રહ્યા છે:
આર્થિક અને તકનીકી સહયોગ: ભારતમાં ભિલાઈ, બોકારો વગેરે સ્થળે ભારે ઉદ્યોગો સ્થાપવામાં અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સજ્જ થવામાં રશિયાએ આર્થિક અને તકનીકી મદદ કરી છે.
કશ્મીર પ્રશ્ને સમર્થન: સંયુક્ત રાષ્ટ્રોની સલામતી સમિતિમાં કશ્મીર મુદ્દે ભારત વિરુદ્ધ ઠરાવ પસાર ન થાય તે માટે રશિયાએ અનેકવાર પોતાના 'વીટો' (Veto) પાવરનો ઉપયોગ કરીને ભારતનો પક્ષ લીધો છે.
અંતરિક્ષ અને વિજ્ઞાન: ભારતના પ્રારંભિક ઉપગ્રહો (જેમ કે આર્યભટ્ટ) છોડવામાં અને વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રે રશિયાએ ભારતને સંપૂર્ણ સહકાર આપ્યો છે.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી પરસ્પર અવિશ્વાસના કારણે મહાસત્તાઓએ પોતાના રક્ષણ અને પ્રભુત્વ માટે લશ્કરી જૂથો રચ્યા:
નાટો (NATO - North Atlantic Treaty Organization): એપ્રિલ 1949માં ઉત્તર ઍટલૅન્ટિક મહાસાગરના કિનારે આવેલા દેશોને સામ્યવાદથી બચાવવા અમેરિકાની પ્રેરણાથી આ જૂથ બન્યું.
સીઆટો (SEATO - South East Asia Treaty Organization): 1954માં દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશોના રક્ષણ માટે અમેરિકાની આગેવાની હેઠળ રચાયેલું લશ્કરી સંગઠન.
વૉર્સો કરાર (Warsaw Pact): અમેરિકી સૈનિક સંગઠનો (નાટો/સિઆટો) સામે સોવિયેત યુનિયને (રશિયા) પોતાના સામ્યવાદી મિત્ર દેશો (હંગેરી, પોલૅન્ડ, રોમાનિયા વગેરે) સાથે મળીને આ લશ્કરી જૂથ રચ્યું.
સેન્ટો (CENTO - Central East North Treaty Organization): મધ્યપૂર્વના દેશોમાં બગદાદ કરાર તરીકે ઈંગ્લૅન્ડની પ્રેરણાથી રચાયું, પાછળથી તેની નેતાગીરી અમેરિકાએ લીધી.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી વિજેતા બનેલા અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે વિચારસરીનો મોટો તફાવત હતો (અમેરિકા – લોકશાહી/મૂડીવાદી; રશિયા – સામ્યવાદી).
યુદ્ધ બાદ રશિયાએ પૂર્વ યુરોપના દેશો પર સામ્યવાદી પ્રભુત્વ જમાવ્યું, જે અમેરિકા અને બ્રિટનને નાપસંદ હતું.
બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસ, શસ્ત્રસ્પર્ધા અને વિશ્વ પર પોતાનું એકહથ્થુ પ્રભુત્વ સ્થાપવાની હોડને કારણે સંબંધો તણાવપૂર્ણ ('ઠંડું યુદ્ધ') બન્યા.
પરમાણુ બિનપ્રસાર સંધિ: પરમાણુ શસ્ત્રોના અખતરા, ઉત્પાદન અને પ્રસાર પર મર્યાદા કે પ્રતિબંધ મુકતી સંધિઓ (જેમ કે NPT / CTBT).
હસ્તાક્ષર ન કરવાનું કારણ: ભારત આ સંધિઓને ભેદભાવયુક્ત (Discriminatory) અને રાષ્ટ્રીય હિતોને નુકસાનકર્તા માને છે. કારણ કે આ સંધિઓ પાંચ પરમાણુ સત્તા ધરાવતા કાયમી દેશોને શસ્ત્રો રાખવાની છૂટ આપે છે અને બાકીના દેશો પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. ભારત સંપૂર્ણ અને અસમાનતા-રહિત નિઃશસ્ત્રીકરણની હિમાયત કરે છે.
શસ્ત્રીકરણ: ઠંડા યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે વિશ્વપ્રભુત્વ માટે શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન વધારવાની ઉગ્ર સ્પર્ધા થઈ. 1945માં અમેરિકાએ અણુબૉમ્બ ફેંક્યો અને 1949માં રશિયાએ પણ અણુઅખતરો કર્યો. ત્યારબાદ પરમાણુ શસ્ત્રો, જૈવિક-રાસાયણિક શસ્ત્રો અને મિસાઇલો બનાવવાની ઘેલછા વધી, જેનાથી સમગ્ર માનવજાત પર વિનાશનું જોખમ તોળાવા લાગ્યું.
નિઃશસ્ત્રીકરણ: પરમાણુ શસ્ત્રોના ભયંકર જોખમમાંથી મુક્ત થવા અને માનવ કલ્યાણ માટે શસ્ત્રોનો ઘટાડો કરવો જરૂરી બન્યો. મહાસત્તાઓ વચ્ચે પરમાણુ અખતરા બંધ કરવા અને શસ્ત્રમર્યાદા માટે સંધિઓ થઈ. ભારતે હંમેશાં વૈશ્વિક સ્તરે 'સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ'ની હિમાયત કરી છે જેથી યુદ્ધ પાછળ ખર્ચાતા નાણાં ગરીબી અને ભૂખમરા નિર્મૂલન માટે વાપરી શકાય.
1961-62 દરમિયાન અમેરિકાએ પોતાની દક્ષિણ-પશ્ચિમે આવેલા સામ્યવાદી દેશ ક્યુબાની નાકાબંધી કરી.
ક્યુબાના રક્ષણ અર્થે સોવિયેત યુનિયને (રશિયા) પરમાણુ શસ્ત્રોથી સજ્જ જહાજો કેરેબિયન સમુદ્ર તરફ મોકલ્યા.
બંને મહાસત્તાઓએ એકબીજાને પરમાણુ હુમલાની ધમકી આપતાં વિશ્વ ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધના આરે આવીને ઊભું રહ્યું.
છેવટે, બંને દેશોના વડાઓ વચ્ચે 'હૉટ લાઇન' પર વાતચીત થઈ અને સોવિયેત યુનિયને પોતાના જહાજો પાછા વાળી લીધા. આ ઘટના 'ક્યુબાની કટોકટી' તરીકે ઓળખાય છે. આ ઘટના બાદ બંને દેશો વચ્ચે ગેરસમજણ દૂર થઈ અને ઠંડા યુદ્ધના અંતનો આરંભ થયો.
વીસમી સદીના છેલ્લા દાયકામાં (11 માર્ચ 1985) સોવિયેત યુનિયનના નવા મહામંત્રી તરીકે મિખાઈલ ગૉર્બોચોવ સત્તા પર આવ્યા.
તેમણે 'ગ્લાસ્નોસ્ત' (ખુલ્લાપણું) અને 'પેરેસ્ટ્રોઈકા' (આર્થિક અને સામાજિક સુધારણા)ની ઉદારમતવાદી નીતિઓ અપનાવી.
આ નીતિઓને કારણે સોવિયેત યુનિયનના ઘટક રાજ્યોમાં સ્વતંત્રતા મેળવવાની ઉત્કંઠા જાગી. સામ્યવાદી પક્ષ અને રેડ આર્મીની પકડ ઢીલી પડી.
1990થી શરૂ થયેલી વિઘટનની પ્રક્રિયાના અંતે ડિસેમ્બર 1991માં સોવિયેત યુનિયનના કુલ 15 રાજ્યોમાંથી 14 રાજ્યો સ્વતંત્ર થતાં સોવિયેત યુનિયનનું શાંતિપૂર્ણ વિઘટન થયું.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જર્મનીના ચાર ભાગલા પડ્યા હતા. અમેરિકા, બ્રિટન અને ફ્રાન્સે પોતાના વહીવટ હેઠળના પશ્ચિમ જર્મનીના પ્રદેશો અને બર્લિનના ભાગોનું એકીકરણ કર્યું.
આ એકીકરણના વિરોધરૂપે સોવિયેત યુનિયને એપ્રિલ 1948માં પશ્ચિમ બર્લિન તરફ જતાં જળ અને જમીન માર્ગો બંધ કરી 'બર્લિનની નાકાબંધી' જાહેર કરી.
પરિણામે પશ્ચિમી દેશો અને સોવિયેત યુનિયન વચ્ચે ભારે તંગદિલી ઊભી થઈ. આ ઘટનાને ઘણા વિદ્વાનો ઠંડા યુદ્ધની વિધિવત શરૂઆત પણ માને છે.