ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
પરિસ્થિતિ: 1947માં ભારત સ્વતંત્ર થયું ત્યારે દેશમાં 562 દેશી રાજ્યો (રિયાસતો) હતાં, જે ભારતનું 48% ક્ષેત્રફળ અને 20% વસ્તી ધરાવતાં હતાં. આ રાજ્યોને ભારત કે પાકિસ્તાનમાં જોડાવાની અથવા સ્વતંત્ર રહેવાની છૂટ આપવામાં આવી હતી, જે ભારતીય સંઘની અખંડિતતા માટે મોટો પડકાર હતો.
સરદાર પટેલનું યોગદાન: તત્કાલીન ગૃહપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ અને તેમના સચિવ વી. પી. મેનને દેશી રાજ્યોના રાજાઓને દેશભક્તિની અપીલ કરી. તેમણે રાજાઓના હકો અને હિતોના રક્ષણની ખાતરી આપી ‘જોડાણખત’ અને ‘જૈસે થે કરાર’નો મુસદ્દો તૈયાર કર્યો.
શરૂઆત: સૌપ્રથમ ભાવનગરના મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહે પોતાના રાજ્યમાં ‘જવાબદાર સરકાર’ની સ્થાપના કરી ભાવનગરને સૌરાષ્ટ્ર રાજ્યમાં વિલીન કર્યું.
પરિણામ: સરદાર પટેલની કુનેહપૂર્ણ મુત્સદ્દીગીરીના કારણે હૈદરાબાદ, જૂનાગઢ અને કશ્મીર સિવાયના 559 દેશી રાજ્યોએ સ્વેચ્છાએ ભારતસંઘમાં વિલીન થવાનો સ્વીકાર કર્યો.
હૈદરાબાદનું જોડાણ:
હૈદરાબાદના નિઝામે 15 ઑગસ્ટ 1947ના રોજ પોતાને સ્વતંત્ર જાહેર કર્યું. ચારે બાજુથી ભારતથી ઘેરાયેલું હોવાથી તેનું સ્વતંત્ર રહેવું શક્ય નહોતું.
નિઝામ અને તેના રઝાકારો (સેના)એ પ્રજા પર અત્યાચારો ગુજારવાનું શરૂ કર્યું.
સ્થિતિ અસહ્ય બનતાં ભારત સરકારે 18 સપ્ટેમ્બર 1948ના રોજ ‘પોલીસ પગલું’ ભરીને હૈદરાબાદને ભારતીય સંઘમાં ભેળવી દીધું. આમાં કનૈયાલાલ મુનશીએ અગત્યની ભૂમિકા ભજવી હતી.
જૂનાગઢનું જોડાણ:
જૂનાગઢના નવાબે પોતાના રાજ્યને પાકિસ્તાન સાથે જોડાણખત લખી આપ્યું.
આ વિરોધમાં મુંબઈમાં જૂનાગઢના નાગરિકોએ ‘આરઝી હકૂમત’ની સ્થાપના કરી. માંગરોળ અને માણાવદરે ભારતમાં જોડાવાની ઈચ્છા દર્શાવી.
ભારતીય સૈન્યે જૂનાગઢ ઘેરતાં નવાબ પાકિસ્તાન ભાગી ગયા. 9 નવેમ્બર 1947ના રોજ ભારતે જૂનાગઢનો કબજો લીધો અને ત્યારબાદ યોજાયેલા લોકમતમાં પ્રચંડ બહુમતીથી જૂનાગઢ ભારતસંઘમાં જોડાયું.
આઝાદી પછી પણ ગોવા, દીવ અને દમણ પોર્ટુગીઝોના તાબા હેઠળ હતાં. ત્યાંની પ્રજાએ 'ગોવા મુક્તિ આંદોલન' શરૂ કર્યું.
પોર્ટુગીઝ સત્તાવાળાઓએ સત્યાગ્રહીઓ પર અત્યાચાર ગુજાર્યા, જેથી પરિસ્થિતિ સ્ફોટક બની.
છેવટે ભારત સરકારે જનરલ ચૌધરીની આગેવાની હેઠળ 18 ડિસેમ્બર 1961ના રોજ ‘ઑપરેશન વિજય’ શરૂ કર્યું.
ભારતીય લશ્કરે પ્રવેશ કરતાં પોર્ટુગીઝ ગવર્નર જનરલ ડિ-સિલ્વાએ 19 ડિસેમ્બર 1961ના રોજ શરણાગતિ સ્વીકારી.
બંધારણના 12મા સુધારાથી (1962) આ પ્રદેશોને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો દરજ્જો મળ્યો. પાછળથી 30 મે 1987ના રોજ ગોવાને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
અર્થ: પોર્ટુગીઝોના તાબા હેઠળના ગોવા, દીવ અને દમણને મુક્ત કરાવવા માટે ભારત સરકારે જનરલ ચૌધરીની આગેવાની હેઠળ શરૂ કરેલું લશ્કરી અભિયાન એટલે ‘ઑપરેશન વિજય’.
કારણ: પોર્ટુગીઝ સત્તાવાળાઓ શાંતિપૂર્ણ વાટાઘાટોથી ભારતને પોતાના પ્રદેશો સોંપવા તૈયાર નહોતા અને ‘ગોવા મુક્તિ આંદોલન’ના સત્યાગ્રહીઓ પર સખત અત્યાચાર ગુજારતા હતા. આથી ભારતીય ભૂમિ પરથી પશ્ચિમી સામ્રાજ્યવાદનો અંત લાવવા આ ઑપરેશન કરવામાં આવ્યું.
આઝાદી સમયે દેશમાં 562 દેશી રાજ્યો હતાં. ભારતના તત્કાલીન નાયબ વડાપ્રધાન અને ગૃહપ્રધાન સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે પોતાના સચિવ વી. પી. મેનનની મદદથી આ ભગીરથ કાર્ય ઉપાડ્યું.
તેમણે દેશી રાજાઓમાં દેશભક્તિ જાગ્રત કરી વ્યવહારુ અને મુત્સદ્દીપૂર્ણ અપીલ કરી.
રાજાઓના હકો અને સાલિયાણા જળવાઈ રહે તે માટે 'જોડાણખત' તૈયાર કરાવ્યું.
હૈદરાબાદમાં પોલીસ પગલું ભરીને અને જૂનાગઢમાં લોકમત લઈને તથા કશ્મીરમાં જોડાણખત પર સહી કરાવીને તેમણે તમામ રાજ્યોનું ભારતસંઘમાં વિલીનીકરણ કરાવ્યું.
સરદાર પટેલની દ્રઢ ઈચ્છાશક્તિ અને કુનેહના કારણે જ અહિંસક ક્રાંતિ દ્વારા અખંડ ભારતનું નિર્માણ શક્ય બન્યું.
સ્વતંત્રતા પછી ડો. હોમી ભાભા, ડો. વિક્રમ સારાભાઈ, ડો. સી. વી. રામન, ડો. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ અને ઈ. શ્રીધરન જેવા વૈજ્ઞાનિકો તથા ટેક્નોક્રેટોના પ્રદાનથી ભારતે વિજ્ઞાન-ટેક્નોલૉજીમાં અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ કરી છે.
સંસ્થાઓ: IIT, IISc, ISRO, PRL અને ભાભા પરમાણુ સંશોધન મથક (BARC) જેવી સંસ્થાઓ સ્થાપવામાં આવી.
અવકાશ ક્ષેત્રે: ભારતે આર્યભટ્ટ (1975), ભાસ્કર, રોહિણી જેવા ઉપગ્રહો તેમજ PSLV અને GSLV જેવા લોંચ વ્હીકલ વિકસાવ્યા અને મંગળગ્રહ સુધી સફળ અભિયાન ચલાવ્યા.
પરમાણુ ક્ષેત્રે: ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે પરમાણુ મથકો સ્થાપ્યા અને પોખરણમાં સફળ અણુધડાકા કરી રક્ષણ ક્ષેત્રે તાકાત બતાવી.
સંદેશાવ્યવહાર: કમ્પ્યૂટર, ઇન્ટરનેટ, સ્માર્ટફોન, ઇ-મેઇલ વગેરે ક્ષેત્રે ડિજિટલ ઇન્ડિયા અને મેઇક ઇન ઇન્ડિયા દ્વારા ભારત વિશ્વના પ્રગતિશીલ દેશોની હરોળમાં આવી ગયું છે.
આઝાદી સમયે ભારત અનાજ ઉત્પાદનમાં પરાવલંબી હતું અને વિદેશી આયાત પર નિર્ભર હતું.
કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોના સંશોધનો, સુધારેલાં બિયારણો, રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ, સિંચાઈની સુવિધાઓ (બહુહેતુક યોજનાઓ, નેહરો), વીજળીની ઉપલબ્ધતા અને ટ્રેક્ટર જેવાં આધુનિક યંત્રોના ઉપયોગથી કૃષિ ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ ઉત્પાદન વધારો થયો, જેને ‘હરિયાળી ક્રાંતિ’ (Green Revolution) કહે છે.
કૃષિ યુનિવર્સિટીઓની સ્થાપનાથી સતત નવાં સંશોધનો થયાં.
પરિણામે, વસ્તીવધારા છતાં ભારત અનાજ ઉત્પાદનમાં સ્વાવલંબી બન્યું અને અનાજના ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા મેળવવી એ ભારતની મોટો સિદ્ધિ ગણાઈ.
અર્થ: પોતાના ચોક્કસ ભૌગોલિક પ્રદેશ, ભાષા, ધર્મ કે સંસ્કૃતિ પ્રત્યેની સંકુચિત લાગણી કે મનોવૃત્તિને ‘પ્રદેશવાદ’ કહે છે.
પરિબળો: પ્રદેશવાદના ઉદ્ભવ અને વિકાસ માટે ભાષા, જાતિ અને ધર્મ મુખ્ય પરિબળો છે.
ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારત વચ્ચે હિન્દી અને બિન-હિન્દી ભાષાનો વિવાદ, અલગ રાજ્યોની માગણીઓ (જેમ કે આસામમાં બોડો જાતિનું આંદોલન) પ્રદેશવાદના ઉદાહરણો છે.
પ્રદેશવાદને લીધે પંજાબ-હરિયાણા, બિહારમાંથી ઝારખંડ, મધ્યપ્રદેશમાંથી છત્તીસગઢ જેવા નાનાં રાજ્યો બન્યાં.
કેટલાક રાજકીય નેતાઓ કે તોફાની તત્વો પોતાના સ્વાર્થ માટે લોકોની લાગણીઓ બહેકાવી પ્રદેશવાદને ઉત્તેજન આપે છે, જે રાષ્ટ્રીય એકતા અને અખંડિતતા માટે નુકસાનકારક છે.
બ્રિટિશ શાસકોએ માત્ર પોતાના આર્થિક લાભ વાળા વિસ્તારોનો જ વિકાસ કર્યો હતો, જેનાથી ભારતમાં પ્રાદેશિક અસમાનતાની શરૂઆત થઈ.
સ્વતંત્રતા પછી આયોજનપંચે સમતોલ વિકાસનો હેતુ રાખ્યો હતો, પરંતુ રાજકીય ખેંચતાણ અને સ્રોતોની મર્યાદાના કારણે અસમાનતા રહી ગઈ.
દેશમાં વિકસિત (જેમ કે મહારાષ્ટ્ર), મધ્યમવિકસિત અને અલ્પવિકસિત રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યા.
એક જ રાજ્યના જુદા જુદા વિસ્તારો વચ્ચે પણ અસમાનતા જોવા મળે છે; જેમ કે મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ અને મરાઠવાડા વિસ્તારો પછાત છે.
બે પડોશી રાજ્યો વચ્ચે જમીન કે નદીઓના પાણીની વહેંચણી અંગેના સરહદી વિવાદો પણ પ્રાદેશિક અસમાનતા અને સંકુચિત મનોવૃત્તિમાંથી જન્મે છે.