ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ભારતના બંધારણના આમુખમાં નીચે મુજબના આદર્શો વ્યક્ત કરવામાં આવ્યા છે:
ભારતને એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકતંત્રાત્મક અને પ્રજાસત્તાક રાષ્ટ્ર તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવાનો આદર્શ.
તમામ નાગરિકોને સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય અપાવવો.
વિચાર, અભિવ્યક્તિ, માન્યતા, ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા પૂરી પાડવી.
દરજ્જા અને તકની સમાનતા આપવી.
વ્યક્તિનું ગૌરવ જળવાય તેમજ રાષ્ટ્રની એકતા અને અખંડિતતા સુદૃઢ થાય એવી બંધુતા (ભાઈચારો) વિકસાવવાનો આદર્શ જણાવવામાં આવ્યો છે.
ભારતના બંધારણમાં ભારતને ‘રાજ્યોનો સંઘ’ (Union of States) તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
બંધારણમાં કેન્દ્ર (સંઘ) સરકાર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે સત્તાનું સ્પષ્ટ વિભાજન ત્રણ યાદીઓ (કેન્દ્ર યાદી, રાજ્ય યાદી અને સંયુક્ત યાદી) દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
કેન્દ્ર અને રાજ્યો પોતપોતાના ક્ષેત્રમાં કાયદા ઘડવાની સત્તા ધરાવે છે.
કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કોઈ સત્તાકીય વિવાદ ઊભો થાય તો તેના ઉકેલ માટે સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ છે. આ લક્ષણો દર્શાવે છે કે ભારતીય બંધારણ સમવાયી માળખું ધરાવે છે.
સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
પ્રધાનમંડળની સર્વોપરીતા: ખરી કારોબારી સત્તા વડાપ્રધાન અને તેમના પ્રધાનમંડળ હસ્તક હોય છે.
સંયુક્ત જવાબદારી: પ્રધાનમંડળ સંયુક્ત જવાબદારીના સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે અને તે ધારાતંત્ર (સંસદ)ને જવાબદાર હોય છે.
સંસદ પર નિર્ભરતા: પ્રધાનમંડળ ત્યાં સુધી જ સત્તા પર રહી શકે છે જ્યાં સુધી તે લોકસભાનો વિશ્વાસ ધરાવતું હોય.
બંધારણીય વડા: દેશનો વહીવટ રાષ્ટ્રપતિના નામે ચાલે છે, પરંતુ તેઓ બંધારણીય (નામ માત્રના) વડા છે; ખરી સત્તા પ્રધાનમંડળ ભોગવે છે.
ભારતમાં સમગ્ર દેશ માટે અલગ-અલગ રાજ્યોના સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્રો નથી, પરંતુ સમગ્ર ભારત માટે એક સળંગ, એકસૂત્રી અને સંગઠિત ન્યાયતંત્ર છે.
આ વ્યવસ્થાની ટોચ પર સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) છે, તેની નીચે રાજ્ય કક્ષાએ વડી અદાલતો (High Courts) અને તેની તાબા હેઠળ જિલ્લા તથા તાબાની અદાલતો આવેલી છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે આપેલો ચુકાદો દેશની તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા રહે છે. આ પિરામિડ આકારની સળંગ ન્યાયપ્રણાલીને એકીકૃત ન્યાયતંત્ર કહે છે.
ભારતના બંધારણમાં સુધારો કરવા માટેની કલમોને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે:
સાદી બહુમતી: અમુક જોગવાઈઓમાં સંસદના હાજર અને મત આપતા સભ્યોની સાદી બહુમતીથી સુધારો થઈ શકે છે.
વિશેષ બહુમતી: અમુક જોગવાઈઓમાં સંસદના બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી અને હાજર તેમજ મત આપતા સભ્યોની 32 (બે-તૃતીયાંશ) સ્પષ્ટ બહુમતી જરૂરી છે.
રાજ્યોની સંમતિ સાથે વિશેષ બહુમતી: કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો કે ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રને સ્પર્શતી જોગવાઈઓમાં સંસદની 32 બહુમતી ઉપરાંત દેશના ઓછામાં ઓછા અડધા કરતાં વધુ રાજ્યોની વિધાનસભાઓની મંજૂરી જરૂરી છે.
રાજકીય સમાનતા નાગરિકને મત આપવાનો કે ચૂંટણી લડવાનો અધિકાર આપે છે.
પરંતુ જો સમાજમાં ગરીબી, અશિક્ષણ, નાત-જાતના ભેદભાવ, શૌષણ કે આવકની ભારે અસમાનતા હોય, તો સામાન્ય નાગરિક પોતાના રાજકીય અધિકારોનો સ્વતંત્ર અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરી શકતો નથી.
ગરીબ અને આર્થિક રીતે પછાત વ્યક્તિ ધનિકો કે સત્તાધીશોના દબાણ હેઠળ આવી શકે છે.
તેથી દરેક નાગરિકને ગૌરવપૂર્ણ જીવન, સમાન તક અને રોજીરોટી મળી રહે (સામાજિક-આર્થિક સમાનતા) તો જ તે રાજકીય સ્વતંત્રતા અને સમાનતાનો સાચો આનંદ માણી શકે છે.
ભારત દેશને પોતાનો કોઈ અધિકૃત કે સરકારી ધર્મ નથી. રાજ્ય ધર્મની બાબતમાં તટસ્થ છે અને કોઈ પણ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિમાં દખલગીરી કરતું નથી. ભારતના દરેક નાગરિકને પોતાની ઈચ્છા મુજબ ગમે તે ધર્મ પાળવાનો, શ્રદ્ધા રાખવાનો અને તેનો પ્રચાર-પ્રસાર કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે. ધર્મના આધારે નાગરિકો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નથી. આથી ભારત બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય છે.
લોકશાહી: ભારતમાં આખરી સાર્વભૌમ સત્તા દેશની પ્રજા હસ્તક છે. પ્રજા સાર્વત્રિક પુખ્તવય મતાધિકાર દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે.
પ્રજાસત્તાક: ભારતનો વડો (રાષ્ટ્રપતિ) વંશપરંપરાગત રીતે ગાદી મેળવતો નથી, પરંતુ પ્રજા દ્વારા પરોક્ષ રીતે નિશ્ચિત મુદત (5 વર્ષ) માટે ચૂંટાઈ આવે છે. દેશનો કોઈ પણ નાગરિક નિર્ધારિત લાયકાત ધરાવતો હોય તો તે આ પદ મેળવી શકે છે. આથી ભારત લોકશાહી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે.
જે દેશમાં નાગરિક બે પ્રકારનું નાગરિકત્વ ધરાવતો હોય—એક સમગ્ર દેશનું અને બીજું પોતે જે રાજ્યમાં રહેતો હોય તે રાજ્યનું (દા.ત. અમેરિકા), તેને બેવડું નાગરિકત્વ કહેવાય. (ભારતમાં બેવડું નાગરિકત્વ નથી).
બંધારણમાં જે 97 જેટલા રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતા વિષયો (જેમ કે સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો, રેલવે) પર કાયદો ઘડવાની સંપૂર્ણ સત્તા માત્ર કેન્દ્રીય સંસદને આપવામાં આવી છે, તેને કેન્દ્ર યાદી કહે છે.