ધોરણ 9 | విષય: SocialScience
ઈ.સ. 1976માં બંધારણીય સુધારા દ્વારા નાગરિકો માટે નીચે મુજબની મૂળભૂત ફરજોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે:
આદર કરવો: બંધારણનું પાલન કરવું, તેના આદર્શો, સંસ્થાઓ, રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો.
આદર્શો જાળવવા: સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના પ્રેરણાદાયી ઉદાત્ત આદર્શોને હૃદયમાં ધારી રાખવા અને તેનું પાલન કરવું.
અખંડિતતા જાળવવી: ભારતનાં સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને તેનું રક્ષણ કરવું.
દેશ સેવા: દેશનું રક્ષણ કરવા અને રાષ્ટ્રની સેવા માટે હાકલ થાય ત્યારે તત્પર રહેવું.
ભાઈચારો અને સ્ત્રી ગૌરવ: લોકો વચ્ચે સુસંવાદિતા અને ભાતૃભાવ વધારવો તેમજ સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડતા વ્યવહારોનો ત્યાગ કરવો.
સાંસ્કૃતિક વારસો: રાષ્ટ્રના સમૃદ્ધ અને સમન્વિત વારસાનું જતન કરવું.
પર્યાવરણ રક્ષણ: જંગલો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્યજીવો સહિત કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું અને તમામ સજીવો પ્રત્યે દયા દાખવવી.
વૈજ્ઞાનિક અભિગમ: વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવવાદ અને શોધવૃત્તિનો વિકાસ કરવો.
જાહેર મિલકત: જાહેર માલ-મિલકતનું રક્ષણ કરવું અને હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
ઉત્કૃષ્ટતા: વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પુરુષાર્થનાં તમામ ક્ષેત્રોમાં ઉત્કૃષ્ટતા સિદ્ધ કરવા સતત પ્રયત્નશીલ રહેવું.
શિક્ષણ આપવું: 6 થી 14 વર્ષ સુધીની ઉંમરના પાલ્યને મફત અને ફરજિયાત શિક્ષણ આપવું એ તેના માતા-પિતા કે વાલીની ફરજ રહેશે.
દિશાસૂચન: આ સિદ્ધાંતો કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોને જુદા જુદા નીતિવિષયક ક્ષેત્રોમાં કાયદા ઘડવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.
કલ્યાણરાજની સ્થાપના: તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય પર આધારિત શોષણમુક્ત સમતામૂલક સમાજરચના અને કલ્યાણરાજ સ્થાપવાનો છે.
શાસનના પાયારૂપ: ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરના મતે આ સિદ્ધાંતો દેશના શાસનના પાયારૂપ સિદ્ધાંતો છે.
લોકશાહીનું વિસ્તરણ: મૂળભૂત હકો રાજકીય લોકશાહી સ્થાપે છે, જ્યારે આ માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહી સ્થાપીને તેને પરિપૂર્ણ કરે છે.
મૂળભૂત હકો એ નાગરિકના સર્વતોમુખી વિકાસ અને અસ્તિત્વ માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
તે રાષ્ટ્રની સ્થિરતા, વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્યના રક્ષણ અને રાજ્યની સરમુખત્યારશાહી સામે રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
નાગરિકો વચ્ચે જાતિ, ધર્મ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે ભેદભાવ વિના સમાનતા અને સ્વતંત્રતાની બાંયધરી આપે છે.
મૂળભૂત હકો લોકશાહી શાસનપ્રથાના પાયાની ઓળખ છે અને મનુષ્યનું મનુષ્ય તરીકેનું ગૌરવ જાળવી રાખે છે.
નાગરિકોને મળેલા મૂળભૂત હકો કે સ્વતંત્રતાઓ અમર્યાદિત કે નિરંકુશ નથી.
રાજ્ય સમાજના વ્યાપક હિતમાં, જાહેર સુલેહ-શાંતિ, સલામતી, ભારતનું સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા, વિદેશો સાથેના મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો, અદાલતી તિરસ્કાર અને નીતિમત્તા જાળવવા માટે કાયદા દ્વારા સ્વતંત્રતાઓ પર કેટલીક વાજબી મર્યાદાઓ કે સીમાઓ મૂકી શકે છે.
આ મર્યાદાઓને ‘વાજબી નિયંત્રણો અને મર્યાદાઓ’ કહેવામાં આવે છે.
જો રાજ્ય સરકારને એમ લાગે કે કોઈ વ્યક્તિ તરફથી કોઈ ગુનાહિત કે સમાજવિરોધી પ્રવૃત્તિ થવાની સંભાવના છે, તો સાવચેતીના પગલાં તરીકે તેને ગુનો કરતા અટકાવવા માટે નિવારક અટકાયત ધારા હેઠળ ધરપકડ કરી શકાય છે.
હેતુ: આ કાયદાનો હેતુ અટકાયતીને શિક્ષા કરવાનો નથી પરંતુ રાજ્ય કે સમાજ વિરુદ્ધ ગુનાહિત કૃત્ય કરતા અટકાવવાનો છે.
મુદત: આ ધારા હેઠળ અટકાયતીને સલાહકાર બોર્ડ કે વડી અદાલતના અભિપ્રાય વિના 3 માસ કરતાં વધુ સમય માટે અટકાયતમાં રાખી શકાતી નથી.
ભારતના બંધારણમાં નાગરિકોને મુખ્ય 6 મૂળભૂત હકો (અધિકારો) આપવામાં આવ્યા છે:
સમાનતાનો હક
સ્વતંત્રતાનો હક
શોષણ સામેનો હક
ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો હક
સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક હકો
બંધારણીય ઇલાજોનો હક
સંસ્કૃતિ અને ભાષાનું રક્ષણ: ધર્મ કે ભાષાના આધારે રચાયેલી લઘુમતીઓને પોતાની અલગ ભાષા, લિપિ કે સંસ્કૃતિને જાળવી રાખવાનો પૂર્ણ અધિકાર છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની સ્થાપના: લઘુમતી સમુદાયો પોતાની પસંદગીની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે અને તેનો વહીવટ કરી શકે છે.
ગ્રાન્ટમાં સમાનતા: રાજ્ય સરકારી ગ્રાન્ટ કે સહાય આપતી વખતે લઘુમતી સંસ્થા હોવાના કારણે કોઈ ભેદભાવ રાખી શકશે નહીં.
સમાનતાના હકમાં બે ખ્યાલો સમાવિષ્ટ છે: ‘કાયદા સમક્ષ સમાનતા’ અને ‘કાયદાનું સમાન રક્ષણ’.
ભેદભાવનો અભાવ: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થાનના આધારે નાગરિકો વચ્ચે કોઈ ભેદભાવ રાખી શકાશે નહીં.
જાહેર સ્થળોનો ઉપયોગ: દુકાનો, હોટલો, જાહેર રસ્તા, તળાવો કે કૂવાઓનો ઉપયોગ કરવાની તમામ નાગરિકોને સમાન તક છે.
અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી: અસ્પૃશ્યતાનું કોઈ પણ સ્વરૂપમાં આચરણ પ્રતિબંધિત છે અને તે શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે.
ખિતાબોની નાબૂદી: સમાજમાં કૃત્રિમ ભેદભાવ ઊભા કરતા ‘સર’ કે ‘દીવાનજી’ જેવા પદો દૂર કરાયા છે. જોકે લશ્કરી (જેમ કે જનરલ, મેજર) અને ભારત રત્ન કે પદ્મ એવોર્ડ્સ જેવા સન્માનો અપવાદરૂપ છે.
અપવાદો: સ્ત્રીઓ, બાળકો, સામાજિક-શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો તેમજ અનુસૂચિત જાતિ/જનજાતિ માટે ખાસ જોગવાઈઓ કે અનામત સમાનતાના હકનો ભંગ ગણાતી નથી.
બંધારણમાં ગમે તેટલા સારા હકો આપવામાં આવે પરંતુ જો તેમના રક્ષણની જોગવાઈ ન હોય તો તે નિરર્થક બને છે.
નાગરિકના મૂળભૂત હકોનો ભંગ થાય ત્યારે સીધા જ સર્વોચ્ચ અદાલત કે વડી અદાલતમાં દાદ માગવાનો અધિકાર આ હક દ્વારા મળે છે.
સર્વોચ્ચ અદાલત હકોના રક્ષણ માટે જરૂરી આદેશો, હુકમનામા કે આજ્ઞાપત્રો (જેવા કે હેબિયસ કોર્પસ, મેન્ડેમસ વગેરે) કાઢી શકે છે.
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આ હકને ‘બંધારણના આત્મા સમાન’ કહ્યો છે.
બંધારણ દ્વારા નાગરિકોના સર્વતોમુખી વિકાસ માટે નીચે મુજબની 6 સ્વતંત્રતાઓ આપવામાં આવી છે:
વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા.
શાંતિથી અને શસ્ત્રો વિના ભેગા થવાની અને સભા ભરવાની સ્વતંત્રતા.
મંડળો કે સંઘો રચવાની સ્વતંત્રતા.
ભારતના સમગ્ર ક્ષેત્રમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા.
ભારતના કોઈ પણ ભાગમાં રહેવાની અને સ્થાયી થવાની સ્વતંત્રતા.
ગમે તે વ્યવસાય, કામકાજ, વેપાર કે ધંધો કરવાની સ્વતંત્રતા. (નોંધ: આ સ્વતંત્રતાઓ વાજબી નિયંત્રણોને આધીન છે.)
શોષણવિહીન સમાજની સ્થાપના એ આ હકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.
મનુષ્ય વેપાર અને વેઠપ્રથા પ્રતિબંધ: મનુષ્યનો વેપાર, દાસત્વ, અનૈતિક હેતુઓ માટે સ્ત્રી-બાળકોનો વેપાર અને વિના વેતને કરાવાતી બળજબરીપૂર્વકની મજૂરી (વેઠપ્રથા) પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે.
બાળમજૂરી નાબૂદી: 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકના જોખમી વ્યવસાયો, કારખાના, ખાણ કે હોટલ-ગેરેજમાં કામ કરાવવા પર પ્રતિબંધ છે અને તે શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે.
અપવાદ: રાજ્યને લશ્કરી સેવાઓ કે રાષ્ટ્રીય સેવાઓ માટે ધર્મ કે જાતિના ભેદભાવ વિના ફરજિયાત સેવા લેવાનો અધિકાર છે.
આર્થિક નીતિના ઘડતરમાં નીચેના સિદ્ધાંતો ધ્યાને રાખવાના રહે છે:
ભૌતિક સંસાધનોની માલિકી અને અંકુશનું વિતરણ સાર્વજનિક હિત થાય તે રીતે કરવું.
સંપત્તિ અને ઉત્પાદનના સાધનોનું ચોક્કસ વર્ગોમાં કેન્દ્રીકરણ અટકાવવું.
સ્ત્રીઓ અને પુરુષોને સમાન કામ માટે સમાન વેતન આપવું.
કામદારોનું આરોગ્ય જાળવવું અને કુમળી વયના બાળકોનું આર્થિક લાચારીના કારણે શોષણ ન થાય તેની સંભાળ રાખવી.
ઔદ્યોગિક એકમોના સંચાલનમાં કામદારોની ભાગીદારી વધારવી.
કૃષિ અને પશુપાલનનો આધુનિક અને વૈજ્ઞાનિક ધોરણે વિકાસ કરવો તેમજ દુધાળા પ્રાણીઓની કતલ અટકાવવી.
જરૂરિયાતમંદ નાગરિકોને મફત કાનૂની સહાય મળે તેવો પ્રબંધ કરવો.
ગ્રામપંચાયતો: રાજ્ય ગ્રામપંચાયતોની સ્થાપના કરશે અને તેમને સ્વરાજ્યના એકમ તરીકે કાર્ય કરવા જરૂરી સત્તા અને અધિકારો આપશે.
ન્યાયતંત્રનું પૃથક્કરણ: રાજ્ય સેવાઓમાં ન્યાયતંત્રને કારોબારીથી અલગ અને સ્વતંત્ર રાખશે જેથી ન્યાયાધીશો નિષ્પક્ષ ન્યાય આપી શકે.
વિદેશ નીતિ: આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ, સલામતી અને રાષ્ટ્રો વચ્ચે ન્યાયી સંબંધો જાળવવા.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા: આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને સંધિઓ પ્રત્યે આદર વધારવો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદોનો લવાદ (મધ્યસ્થતા) દ્વારા શાંતિમય ઉકેલ લાવવો.
ગમે તેટલા ઉત્તમ હકો બંધારણમાં આપવામાં આવે, પરંતુ જો તેનો ભંગ થાય ત્યારે કોઈ કાનૂની ઉપાય ન હોય તો તે હકો નકામા બને છે. બંધારણીય ઇલાજોનો હક નાગરિકના તમામ મૂળભૂત હકોના અમલ અને રક્ષણની ખાતરી આપે છે. તેના વગર અન્ય હકો નકામા બની જાય છે, માટે ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે તેને ‘બંધારણનો આત્મા’ કહ્યો છે.